वराहपुराणम्

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ।। १८.

हे प्रभो, ज्या अग्नीमुळे सर्व माणसे होमाच्या अर्पणातून सद्गतीला जातात, म्हणून तुझे नाव वैश्वानर असेल, असे सांगितले आहे.

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ।। १८.

द्रव्य म्हणजे बळ असे म्हटले जाते, आणि संपत्तीला द्रव्य असेही म्हणतात; कारण तू ते देतोस, म्हणून तुझे नाव द्रविणोदा असेल.

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ।। १८.

हे महाबळ, तू नेहमी शरीर आणि सूक्ष्म शरीराचे रक्षण करतोस, म्हणून, बाळा, तुझे नाव तनूनपात असेल.

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ।। १८.

तुला जन्मलेली आणि अजून न जन्मलेली सर्व जीवांची माहिती आहे; म्हणून, प्रभो, तुझे नाव जातवेद असेल.

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ।। १८.

पाणी सर्व माणसांसाठी सामान्य असते, पण विशेषतः द्विजांसाठी महत्त्वाचे असते; कारण ते तुला स्तुती करतात, म्हणून तुझे नाव नाराशंस असेल.

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ।। १८.

अग म्हणजे नेहमी लपलेले, शांत आणि निश्चित स्वरूप असलेले; तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस, म्हणून तुझे नाव अग्नी असेल.

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनेध्मस्त्वं भविष्यसि ।। १८.

ध्मा म्हणजे फुंकण्याचा आवाज, आणि इंधनाला इध्मा असे म्हणतात; इंधन पेटवले की तू प्रकट होतोस, म्हणून तुझे नाव इध्मा असेल.

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ।। १८.

हे बाळा, या महायज्ञात ही तुझी नावे आहेत; माणसे इच्छेनुसार तुला या नावांनी पूजतील आणि नक्कीच तृप्त करतील.

महातपा उवाच । विष्णोर्विभूतिमाहात्म्यं कथितं ते प्रसङ्गतः । तिथीनां श्रृणु माहात्म्यं कथ्यमानं मया नृप ।। १९.

महातपा म्हणाले: विष्णूचे वैभव आणि महात्म्य मी तुला सांगितले; आता, राजन, मी तुला तिथींचे महात्म्य सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.

इत्थंभूतो महानग्निर्ब्रह्मक्रोधोद्भवो महान् । उवाच देवं ब्रह्माणं तिथिर्मे दीयतां विभो । यस्यामहं समस्तस्य जगतः ख्यातिमाप्नुयाम् ।। १९.

अशा प्रकारे, ब्रह्माच्या रागातून उत्पन्न झालेला तो महान अग्नी ब्रह्मदेवाला म्हणाला, 'हे प्रभो, मला एक तिथी दे, ज्यामुळे मी संपूर्ण जगात प्रसिद्ध होऊ शकेन.'

ब्रह्मोवाच । देवानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सत्तम । आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ।। १९.

ब्रह्मा म्हणाले: देव, यक्ष आणि गंधर्वांमध्ये, हे उत्तम अग्ने, तू प्रथम प्रतिपदेच्या दिवशी जन्माला आलास.

त्वत्पदात् प्रतिपदं चान्या संभविष्यन्ति देवताः । अतस्ते प्रतिपन्नाम तिथिरेषा भविष्यति ।। १९.

तुझ्या पावलांपासून प्रत्येक टप्यावर नवे देव जन्माला येतील; म्हणून हा दिवस पुढे 'प्रतिपदा' म्हणून ओळखला जाईल.

तस्यां तिथौ हविष्येण प्राजापत्येन मूर्तिना । होष्यन्ति तेषां प्रीताः स्युः पितरः सर्वदेवताः ।। १९.

या तिथीला प्रजापतीच्या रूपात हविष्याने यज्ञ केल्यावर पितर आणि सर्व देवता प्रसन्न होऊन पूजेला येतात.

चतुर्विधानि भूतानि मनुष्याः पशवोऽसुराः । देवाः सर्वे सगन्धर्वाः प्रीताः स्युस्तर्पिते त्वयि ।। १९.

चार प्रकारची जीवसृष्टी—माणसं, पशू, असुर आणि सर्व देवगण गंधर्वांसह—तुझी पूजा केल्यावर संतुष्ट होतात.

यश्चोपवासं कुर्वीत त्वद्भक्तः प्रतिपद्दिने । क्षीराशनो वा वर्त्तेत श्रृणु तस्य फलं महत् ।। १९.

जो तुझ्यावर भक्ती ठेवून प्रतिपदेच्या दिवशी उपवास करतो किंवा केवळ दूध घेतो, त्याला मिळणारे मोठे फळ मी सांगतो, ऐक.

चतुर्युगानि षट्त्रिंशत् स्वर्लोकेऽसौ महीयते । तेजस्वी रूपसंपन्नो द्रव्यवान् जायते नरः ।। १९.

सत्ययुगापासून छत्तीस युगे तो स्वर्गात सन्मान मिळवतो; तेजस्वी, सुंदर आणि धनवान असा मनुष्य जन्माला येतो.

इह जन्मन्यसौ राजा प्रेत्य स्वर्गे महीयते । तूष्णीं बभूव सोप्यग्निर्ब्रह्मदत्ताश्रयं ययौ ।। १९.

या जन्मात तो राजा होतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात सन्मान मिळवतो; अशा प्रकारे अग्नीने मौन धारण करून ब्रह्माने दिलेल्या स्थानाला गाठले.

य इदं श्रृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । अग्नेर्जन्म स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। १९.

जो मनुष्य रोज सकाळी लवकर उठून अग्नीच्या जन्माची ही कथा ऐकतो, तो पापांपासून मुक्त होतो—यात शंका नाही.

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ संबभूवतुः ।। २०.

प्रजापाल म्हणाला: ब्रह्मन्, अग्नीच्या या महान आत्म्याचा जन्म सांगितला. पण प्राण व अपान या रूपात अश्विनीकुमार कसे जन्मले?

मरीचिर्ब्रह्मणः पुत्रः स्वयं ब्रह्मा द्विसप्तभिः । रूपैर्व्यवस्थितस्तेषां मरीचिः श्रेष्ठतामगात् ।। २०.

मरीचि हे ब्रह्माचे पुत्र; आणि ब्रह्मा स्वतःही चौदा रूपांनी प्रकटले. त्यात मरीचि श्रेष्ठत्वाला पोहोचले.

तस्य पुत्रो महातेजाः कश्यपो नाम वै मुनिः । स्वयं प्रजापतिः श्रीमान् देवतानां पिताऽभवत् ।। २०.

त्यांचा पुत्र म्हणजे तेजस्वी, श्रीमंत आणि प्रजापती असलेला कश्यप ऋषी. तोच देवतांचा पिता झाला.

तस्य पुत्रा बभूवुर्हि आदित्या द्वादश प्रभो । अदित्यपत्यानि ते सर्वे आदित्यास्तेन कीर्तिताः ।। २०.

त्याचे बारा पुत्र म्हणजे बाराही आदित्य. हे सर्व अदितीचे पुत्र असल्याने त्यांना आदित्य म्हणतात.

तेषां मध्ये महातेजा मार्त्तण्डो लोकविश्रुतः । नारायणात्मकं तेजो द्वादशं संप्रकीर्तितम् ।। २०.

त्यांच्यात मर्तंड हा तेजस्वी आणि जगप्रसिद्ध आहे; नारायणस्वरूप असलेला बारावा आदित्य म्हणून त्याचा उल्लेख होतो.

ये ते मासास्त आदित्याः स्वयं संवत्सरो हरिः । एवं ते द्वादशादित्या मार्त्तण्डश्च प्रधानवान् ।। २०.

हे आदित्य म्हणजे बाराही महिने आणि वर्ष म्हणजे हरि; या बारा आदित्यांमध्ये मर्तंड प्रमुख आहे.

तस्य त्वष्टा ददौ कन्यां संज्ञां नाम महाप्रभाम् । तस्यापत्यद्वयं जज्ञे यमश्च यमुना तथा ।। २०.

त्याला त्वष्ट्याने संज्ञा नावाची तेजस्विनी कन्या दिली; तिच्या पोटी दोन मुले झाली—यम आणि यमुना.

तस्य तेजोऽप्यसहती बभूवाश्वी मनोजवा । स्वां छायां तत्र संस्थाप्य सा जगमोत्तरान् कुरून् ।। २०.

त्याच्या प्रखर तेजाला सहन न होऊन, ती मनासारखी वेगवान संज्ञा स्वतःची छाया ठेवून उत्तरेकडील कुरू देशात निघून गेली.

तद्रूपां तां सवर्णां तु भेजे मार्त्तण्डभास्करः । तस्या अपि द्वयं जज्ञे शनिं तपतिमेव च ।। २०.

मर्तंड सूर्याने तिच्या रूपाची, तिच्यासारखीच छाया पत्नी म्हणून स्वीकारली; तिच्या पोटीही दोन मुले झाली—शनी आणि तपती.

यदा त्वसदृशं भेजे पुत्रान् प्रति नरोत्तम । संज्ञां प्रोवाच भगवान् क्रोधसंरक्तलोचनः । असमत्वं न कर्त्तव्यं स्वेष्वपत्येषु भामिनि ।। २०.

पण जेव्हा तिने मुलांमध्ये भेदभाव केला, तेव्हा भगवंताने रागाने लाल झालेले डोळे करून संज्ञेला सांगितले, 'आपल्या मुलांमध्ये भेदभाव करू नकोस, सुंदर स्त्री.'

एवमुक्ता यदा सा तु असमत्वं व्यरोचत । तदा यमः स्वपितरं प्रोवाच भृशदुःखितः ।। २०.

असं सांगितल्यावर तिला भेदभाव आवडेनासा झाला, तेव्हा दुःखी झालेला यम आपल्या वडिलांशी बोलू लागला.