वराहपुराणम्

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतराऽभवत् ।। १८.

ते सर्व एकत्र येऊन घट्ट झाले आणि त्याला कडकपणा आला. ही पृथ्वी, हे भाग्यवान, त्यांच्यात सर्वात वृद्ध झाली.

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ।। १८.

त्या चार घटकांच्या एकत्र येण्याने आणि कडकपणामुळे, प्रत्येक गुण वाढला आणि पृथ्वीला पाच गुण मिळाले; आणि ते सर्व तिच्यात स्थिर झाले.

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ।। १८.

तो घट्टपणा करताच ब्रह्मांड तयार झाले; त्यात नारायण देव प्रकट झाले, चार रूपे आणि चार भुजा असलेले.

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ।। १८.

प्रजापतीच्या रूपात विविध जीवांची निर्मिती करायची इच्छा धरून, लोकांचे पितामह मनाशी विचार करत राहिला, पण त्याला सृष्टी निर्माण करण्याचा मार्ग सापडला नाही.

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्त्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ।। १८.

मग त्याच्या मनात फार मोठा आणि भयंकर राग उत्पन्न झाला; त्या रागातून अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, हजार ज्योतींनी प्रज्वलित झालेला एक ज्वालामय पुरुष प्रकट झाला.

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ।। १८.

तो ब्रह्माला जाळण्याचा विचार करत होता, तेव्हा ब्रह्माने त्याला सांगितले, 'देवतांसाठी आणि पितरांसाठी होमाचे अर्पण वाह.' त्यामुळे तो हव्यवाहन, म्हणजे अर्पण नेणारा झाला.

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसाधि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ।। १८.

तो उपाशी होता, म्हणून ब्रह्माजवळ गेला आणि म्हणाला, 'मी काय करू? मला तृप्त कर.' तेव्हा ब्रह्मा म्हणाला, 'तुला तीन प्रकारे तृप्ती मिळेल.'

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ।। १८.

यज्ञात दिलेल्या दक्षिणेमुळे जेव्हा तृप्ती होते आणि अमरांना अर्पणाचा भाग नेतोस, तेव्हा तू दक्षिणाग्नी, म्हणजे दक्षिणेकडील अग्नी होतोस.

आ समन्ताद्धुतं किंचिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ।। १८.

तीनही लोकांत कुठेही अग्नीत जे काही अर्पण केले जाते, हे तेजस्वी, ते सर्व देवांच्या हितासाठी तू वाहतोस; म्हणून तुला हव्यवाहन म्हणतात.

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ।। १८.

घराला शरीर असे म्हटले जाते आणि आता तू त्याचा स्वामी आहेस, म्हणून हे सर्वव्यापी, तू गार्हपत्य अग्नी हो.

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ।। १८.

हे प्रभो, ज्या अग्नीमुळे सर्व माणसे होमाच्या अर्पणातून सद्गतीला जातात, म्हणून तुझे नाव वैश्वानर असेल, असे सांगितले आहे.

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ।। १८.

द्रव्य म्हणजे बळ असे म्हटले जाते, आणि संपत्तीला द्रव्य असेही म्हणतात; कारण तू ते देतोस, म्हणून तुझे नाव द्रविणोदा असेल.

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ।। १८.

हे महाबळ, तू नेहमी शरीर आणि सूक्ष्म शरीराचे रक्षण करतोस, म्हणून, बाळा, तुझे नाव तनूनपात असेल.

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ।। १८.

तुला जन्मलेली आणि अजून न जन्मलेली सर्व जीवांची माहिती आहे; म्हणून, प्रभो, तुझे नाव जातवेद असेल.

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ।। १८.

पाणी सर्व माणसांसाठी सामान्य असते, पण विशेषतः द्विजांसाठी महत्त्वाचे असते; कारण ते तुला स्तुती करतात, म्हणून तुझे नाव नाराशंस असेल.

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ।। १८.

अग म्हणजे नेहमी लपलेले, शांत आणि निश्चित स्वरूप असलेले; तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस, म्हणून तुझे नाव अग्नी असेल.

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनेध्मस्त्वं भविष्यसि ।। १८.

ध्मा म्हणजे फुंकण्याचा आवाज, आणि इंधनाला इध्मा असे म्हणतात; इंधन पेटवले की तू प्रकट होतोस, म्हणून तुझे नाव इध्मा असेल.

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ।। १८.

हे बाळा, या महायज्ञात ही तुझी नावे आहेत; माणसे इच्छेनुसार तुला या नावांनी पूजतील आणि नक्कीच तृप्त करतील.

महातपा उवाच । विष्णोर्विभूतिमाहात्म्यं कथितं ते प्रसङ्गतः । तिथीनां श्रृणु माहात्म्यं कथ्यमानं मया नृप ।। १९.

महातपा म्हणाले: विष्णूचे वैभव आणि महात्म्य मी तुला सांगितले; आता, राजन, मी तुला तिथींचे महात्म्य सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.

इत्थंभूतो महानग्निर्ब्रह्मक्रोधोद्भवो महान् । उवाच देवं ब्रह्माणं तिथिर्मे दीयतां विभो । यस्यामहं समस्तस्य जगतः ख्यातिमाप्नुयाम् ।। १९.

अशा प्रकारे, ब्रह्माच्या रागातून उत्पन्न झालेला तो महान अग्नी ब्रह्मदेवाला म्हणाला, 'हे प्रभो, मला एक तिथी दे, ज्यामुळे मी संपूर्ण जगात प्रसिद्ध होऊ शकेन.'

ब्रह्मोवाच । देवानामथ यक्षाणां गन्धर्वाणां च सत्तम । आदौ प्रतिपदा येन त्वमुत्पन्नोऽसि पावक ।। १९.

ब्रह्मा म्हणाले: देव, यक्ष आणि गंधर्वांमध्ये, हे उत्तम अग्ने, तू प्रथम प्रतिपदेच्या दिवशी जन्माला आलास.

त्वत्पदात् प्रतिपदं चान्या संभविष्यन्ति देवताः । अतस्ते प्रतिपन्नाम तिथिरेषा भविष्यति ।। १९.

तुझ्या पावलांपासून प्रत्येक टप्यावर नवे देव जन्माला येतील; म्हणून हा दिवस पुढे 'प्रतिपदा' म्हणून ओळखला जाईल.

तस्यां तिथौ हविष्येण प्राजापत्येन मूर्तिना । होष्यन्ति तेषां प्रीताः स्युः पितरः सर्वदेवताः ।। १९.

या तिथीला प्रजापतीच्या रूपात हविष्याने यज्ञ केल्यावर पितर आणि सर्व देवता प्रसन्न होऊन पूजेला येतात.

चतुर्विधानि भूतानि मनुष्याः पशवोऽसुराः । देवाः सर्वे सगन्धर्वाः प्रीताः स्युस्तर्पिते त्वयि ।। १९.

चार प्रकारची जीवसृष्टी—माणसं, पशू, असुर आणि सर्व देवगण गंधर्वांसह—तुझी पूजा केल्यावर संतुष्ट होतात.

यश्चोपवासं कुर्वीत त्वद्भक्तः प्रतिपद्दिने । क्षीराशनो वा वर्त्तेत श्रृणु तस्य फलं महत् ।। १९.

जो तुझ्यावर भक्ती ठेवून प्रतिपदेच्या दिवशी उपवास करतो किंवा केवळ दूध घेतो, त्याला मिळणारे मोठे फळ मी सांगतो, ऐक.

चतुर्युगानि षट्त्रिंशत् स्वर्लोकेऽसौ महीयते । तेजस्वी रूपसंपन्नो द्रव्यवान् जायते नरः ।। १९.

सत्ययुगापासून छत्तीस युगे तो स्वर्गात सन्मान मिळवतो; तेजस्वी, सुंदर आणि धनवान असा मनुष्य जन्माला येतो.

इह जन्मन्यसौ राजा प्रेत्य स्वर्गे महीयते । तूष्णीं बभूव सोप्यग्निर्ब्रह्मदत्ताश्रयं ययौ ।। १९.

या जन्मात तो राजा होतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गात सन्मान मिळवतो; अशा प्रकारे अग्नीने मौन धारण करून ब्रह्माने दिलेल्या स्थानाला गाठले.

य इदं श्रृणुयान्नित्यं प्रातरुत्थाय मानवः । अग्नेर्जन्म स पापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः ।। १९.

जो मनुष्य रोज सकाळी लवकर उठून अग्नीच्या जन्माची ही कथा ऐकतो, तो पापांपासून मुक्त होतो—यात शंका नाही.

प्रजापाल उवाच । एवमग्नेः समुत्पत्तिर्जाता ब्रह्मन् महात्मनः । प्राणापानौ कथं देवावश्विनौ संबभूवतुः ।। २०.

प्रजापाल म्हणाला: ब्रह्मन्, अग्नीच्या या महान आत्म्याचा जन्म सांगितला. पण प्राण व अपान या रूपात अश्विनीकुमार कसे जन्मले?