वराहपुराणम्

एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। १७.

राजा, वेदांनी ओळखला जाणारा जनार्दन या देवाचा सामर्थ्य तुला सांगितले. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

thumb|पञ्चमहाभूताः प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्या गणपतेर्वाऽपि नागानां वा गुहस्य च ।। १८.

प्रजापाळ म्हणाले: महर्षी, अग्नी कसा उत्पन्न झाला, किंवा अश्विनी, गौरी आणि गणपती, नाग किंवा गुह यांचा जन्म कसा झाला?

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गाया वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ।। १८.

आदित्य, मातृका, दुर्गा, दिशा, धनद, विष्णु, धर्म आणि परमेच्छ्वर यांचा जन्म कसा झाला?

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ।। १८.

शंभू, पितर आणि चंद्र यांना, हे मुनी, देहधारी देवता कसे मिळाले?

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्यां यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ।। १८.

आणि, मुनी, त्यांचे अन्न काय, त्यांची नावे कोणती, आणि कोणती तिथी? कोणत्या दिवशी, जेव्हा माणसे त्यांची पूजा करतात, तेव्हा ते निश्चयाने फळ देतात? हे सर्व गुपित तू मला सांगावे.

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ।। १८.

महातपस्वी म्हणाले: योगाने प्राप्त होणारा आत्मा, ज्याचे स्वरूप नारायण आहे, सर्वज्ञ आहे. त्याच्या खेळताना, त्याच्या स्वतःमध्ये भोगाची इच्छा निर्माण झाली. त्या महान तत्त्वात खळबळ झाली आणि एक अद्भुत असा शब्द उमटला.

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ।। १८.

त्या असंतोषामुळे पाण्यात हालचाल झाली आणि त्यात बदल झाला. त्या बदलताना, त्यातून प्रचंड अग्नी निर्माण झाला, जो कोट्यवधी ज्वाळांनी वेढलेला, आवाज करणारा आणि जाळणारा होता.

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ।। १८.

तो अत्यंत तेजस्वी देखील बदलला. त्या बदलातून अग्नीपासून प्रचंड वारा निर्माण झाला; आणि त्या बदललेल्या वार्‍यापासून आकाश उत्पन्न झाले.

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ।। १८.

ते आकाश, ज्याचे लक्षण म्हणजे शब्द, तो प्रबळ वारा, आणि ते तेज पाण्याशी एकरूप झाले, तेव्हा हे सर्व एकमेकांशी जुळले.

तेजसा शोषितं तोयं वायुना उग्रगामिना । बाधितेन तथा व्योम्ना मार्गे दत्ते तु तत्क्षणात् ।। १८.

ते पाणी, तेजाने वाळवले गेले, आणि प्रचंड वार्‍याने ढकलले गेले, तसेच आकाशाने दाबले गेले, आणि त्या क्षणी एक मार्ग तयार झाला.

पिण्डीभूतं तथा सर्वं काठिन्यं समपद्यत । सेयं पृथ्वी महाभाग तेषां वृद्धतराऽभवत् ।। १८.

ते सर्व एकत्र येऊन घट्ट झाले आणि त्याला कडकपणा आला. ही पृथ्वी, हे भाग्यवान, त्यांच्यात सर्वात वृद्ध झाली.

चतुर्णां योगकाठिन्यादेकैकगुणवृद्धितः । पृथ्वी पञ्चगुणा ज्ञेया तेऽप्येतस्यां व्यवस्थिताः ।। १८.

त्या चार घटकांच्या एकत्र येण्याने आणि कडकपणामुळे, प्रत्येक गुण वाढला आणि पृथ्वीला पाच गुण मिळाले; आणि ते सर्व तिच्यात स्थिर झाले.

स च काठिन्यकं कुर्वन् ब्रह्माण्डं समपद्यत । तस्मिन् नारायणो देवश्चतुर्मूर्तिश्चतुर्भुजः ।। १८.

तो घट्टपणा करताच ब्रह्मांड तयार झाले; त्यात नारायण देव प्रकट झाले, चार रूपे आणि चार भुजा असलेले.

प्राजापत्येन रूपेण सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः । चिन्तयन् नाधिगच्छेत सृष्टिं लोकपितामहः ।। १८.

प्रजापतीच्या रूपात विविध जीवांची निर्मिती करायची इच्छा धरून, लोकांचे पितामह मनाशी विचार करत राहिला, पण त्याला सृष्टी निर्माण करण्याचा मार्ग सापडला नाही.

ततोऽस्य सुमहान् कोपो जज्ञे परमदारुणः । तस्मात् कोपात् सहस्त्रार्चिरुत्तस्थौ दहनात्मकः ।। १८.

मग त्याच्या मनात फार मोठा आणि भयंकर राग उत्पन्न झाला; त्या रागातून अग्नीप्रमाणे तेजस्वी, हजार ज्योतींनी प्रज्वलित झालेला एक ज्वालामय पुरुष प्रकट झाला.

स तं दिधक्षुर्ब्रह्माणं ब्रह्मणोक्तस्तदा नृप । हव्यं कव्यं वहस्वेति ततोऽसौ हव्यवाहनः ।। १८.

तो ब्रह्माला जाळण्याचा विचार करत होता, तेव्हा ब्रह्माने त्याला सांगितले, 'देवतांसाठी आणि पितरांसाठी होमाचे अर्पण वाह.' त्यामुळे तो हव्यवाहन, म्हणजे अर्पण नेणारा झाला.

ब्रह्माणं क्षुधितः प्रायात् किं करोमि प्रसाधि माम् । स ब्रह्मा प्रत्युवाचाथ त्रिधा तृप्तिमवाप्स्यसि ।। १८.

तो उपाशी होता, म्हणून ब्रह्माजवळ गेला आणि म्हणाला, 'मी काय करू? मला तृप्त कर.' तेव्हा ब्रह्मा म्हणाला, 'तुला तीन प्रकारे तृप्ती मिळेल.'

दत्तासु दक्षिणास्वादौ तृप्तिर्भूत्वा यतोऽमरान् । नयसे दक्षिणाभागं दक्षिणाग्निस्ततोऽभवत् ।। १८.

यज्ञात दिलेल्या दक्षिणेमुळे जेव्हा तृप्ती होते आणि अमरांना अर्पणाचा भाग नेतोस, तेव्हा तू दक्षिणाग्नी, म्हणजे दक्षिणेकडील अग्नी होतोस.

आ समन्ताद्धुतं किंचिद् यत् त्रिलोके विभावसो । तद् वहस्व सुरार्थाय ततस्त्वं हव्यवाहनः ।। १८.

तीनही लोकांत कुठेही अग्नीत जे काही अर्पण केले जाते, हे तेजस्वी, ते सर्व देवांच्या हितासाठी तू वाहतोस; म्हणून तुला हव्यवाहन म्हणतात.

गृहं शरीरमित्युक्तं तत्पतिस्त्वं यतोऽधुना । अतो वै गार्हपत्यस्त्वं भव सर्वगतो विभो ।। १८.

घराला शरीर असे म्हटले जाते आणि आता तू त्याचा स्वामी आहेस, म्हणून हे सर्वव्यापी, तू गार्हपत्य अग्नी हो.

विश्वान् नरान् हुतो येन नयसे सद्गतिं प्रभो । अतो वैश्वानरो नाम तव वाक्यं भविष्यति ।। १८.

हे प्रभो, ज्या अग्नीमुळे सर्व माणसे होमाच्या अर्पणातून सद्गतीला जातात, म्हणून तुझे नाव वैश्वानर असेल, असे सांगितले आहे.

द्रविणं बलमित्युक्तं धनं च द्रविणं यतः । ददाति तद् भवानेव द्रविणोदास्ततोऽभवत् ।। १८.

द्रव्य म्हणजे बळ असे म्हटले जाते, आणि संपत्तीला द्रव्य असेही म्हणतात; कारण तू ते देतोस, म्हणून तुझे नाव द्रविणोदा असेल.

तनुं पास्यतनुं पासि येन त्वं सर्वदा विभो । ततस्तनूनपान्नाम तव वत्स भविष्यति ।। १८.

हे महाबळ, तू नेहमी शरीर आणि सूक्ष्म शरीराचे रक्षण करतोस, म्हणून, बाळा, तुझे नाव तनूनपात असेल.

भवान् जातानि वै वेद अजातानि च येन वै । अतस्ते नाम भवतु जातवेदा इति प्रभो ।। १८.

तुला जन्मलेली आणि अजून न जन्मलेली सर्व जीवांची माहिती आहे; म्हणून, प्रभो, तुझे नाव जातवेद असेल.

नाराः सामान्यतः पुंसो विशेषेण द्विजातयः । ते शंसन्ति यतस्त्वां तु नाराशंसस्ततो भव ।। १८.

पाणी सर्व माणसांसाठी सामान्य असते, पण विशेषतः द्विजांसाठी महत्त्वाचे असते; कारण ते तुला स्तुती करतात, म्हणून तुझे नाव नाराशंस असेल.

अगस् तिरोभवेन्नित्यं निःशब्दो निश्चयात्मकः । अगस्त्वं सर्वगत्वाच्च तेनाग्निस्त्वं भविष्यसि ।। १८.

अग म्हणजे नेहमी लपलेले, शांत आणि निश्चित स्वरूप असलेले; तू सर्वत्र व्यापलेला आहेस, म्हणून तुझे नाव अग्नी असेल.

ध्मा प्रपूरणशब्दो य इध्मा नाम प्रकीर्त्यते । पूरितस्यागतिर्येन तेनेध्मस्त्वं भविष्यसि ।। १८.

ध्मा म्हणजे फुंकण्याचा आवाज, आणि इंधनाला इध्मा असे म्हणतात; इंधन पेटवले की तू प्रकट होतोस, म्हणून तुझे नाव इध्मा असेल.

याज्यान्येतानि नामानि तव पुत्र महामखे । यजन्तस्त्वां नराः कामैस्तर्पयिष्यन्त्यसंशयम् ।। १८.

हे बाळा, या महायज्ञात ही तुझी नावे आहेत; माणसे इच्छेनुसार तुला या नावांनी पूजतील आणि नक्कीच तृप्त करतील.

महातपा उवाच । विष्णोर्विभूतिमाहात्म्यं कथितं ते प्रसङ्गतः । तिथीनां श्रृणु माहात्म्यं कथ्यमानं मया नृप ।। १९.

महातपा म्हणाले: विष्णूचे वैभव आणि महात्म्य मी तुला सांगितले; आता, राजन, मी तुला तिथींचे महात्म्य सांगतो, ते लक्ष देऊन ऐक.