वराहपुराणम्

एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ।। १७.

अशा प्रकारे सोळा भागांनी युक्त असा सोम अमरत्वात स्थिर झाला, तेव्हा पूर्वीप्रमाणेच गुणांनी युक्त ते शरीर उठून भटकू लागले.

प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ।। १७.

पूर्वी जसं होतं तसंच ते शरीर सर्वज्ञाने राखलेलं पाहून त्या सर्व शरीरातील देवता अलिप्तपणाची अवस्था स्वीकारली.

तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ।। १७.

मग त्या सर्वांनी त्या परमेश्वराचं, त्या देवाचं स्तवन केलं आणि प्रत्येक आपल्या जागी परत गेले, हे श्रेष्ठ राजन.

त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ।। १७.

तू अग्नी आहेस, तूच प्राण आहेस, तूच अपान आहेस, तू सरस्वती आहेस; तू आकाश आहेस, धनाचा अधिपती आहेस, आणि शरीरातील सर्व घटकही तूच आहेस.

अहंकारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ।। १७.

देवा, तूच अहंकार आहेस, तूच सूर्य आहेस, आठ देवतांचा समूह आहेस; तूच माया आहेस, पृथ्वी आहेस, दुर्गा आहेस, दिशा आहेस आणि वाऱ्यांचा स्वामीही तूच आहेस.

त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ।। १७.

तू विष्णू आहेस, तूच धर्म आहेस, तू विजयी आहेस, तू अपराजित आहेस; अक्षराचा अर्थ ज्यात आहे, त्या रूपाने तू परमेश्वर म्हणून ओळखला जातोस.

अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ।। १७.

आम्ही निघून गेल्यावर हे कसं होईल? म्हणूनच हे शरीर आम्ही सोडलं आहे.

तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ।। १७.

देवा, त्या श्रेष्ठ अवस्थेचं रक्षण तू करतोस; आम्ही या जागेचं बिघाड करू नये, कारण तूच, सृष्टीकर्त्या, हे स्थापन केलं आहेस.

एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ।। १७.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर तो देव त्यांच्यावर फार प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, "खेळासाठी मीच तुम्हा सर्वांना निर्माण केलं आहे."

कृतकृत्यस्य मे किं नु भवद्भिर्विप्रयोजनम् । तथापि दद्मि वो रूपे द्वे द्वे प्रत्येकशोऽधुना ।। १७.

"माझं कार्य पूर्ण झाल्यावर, तुमच्यामुळे माझ्यापासून वेगळेपणा कसा असेल? तरीही, आता मी प्रत्येकाला दोन-दोन रूपं देतो."

भूतकार्येष्वमूर्तेन देवलोके तु मूर्तिना । तिष्ठध्वमपि कालान्ते लयं त्वाविशत द्रुतम् ।। १७.

"भूतांच्या कार्यात तुम्ही अमूर्त रूपात राहा; देवांच्या लोकात मूर्त रूपात राहा. आणि काळाच्या शेवटी, लवकरच विलीन व्हा."

शरीराणि पुनर्नैवं कर्त्तव्योऽहमिति क्वचित् । मूर्त्तीनां च तथा तुभ्यं दद्मि नामानि वोऽधुना ।। १७.

"पुन्हा कधीही मी अशी शरीरं निर्माण करणार नाही; आणि आता मी तुमच्या त्या रूपांना नावे देतो."

अग्नेर्वैश्वानरो नाम प्राणापानौ तथाश्विनौ । भविष्यति तथा गौरी हिमशैलसुता तथा ।। १७.

"अग्नीचे नाव वैश्वानर होईल; प्राण आणि अपान हे अश्विनीद्वय असतील; गौरी आणि हिमालयाची कन्या याही तशाच असतील."

पृथिव्यादिगणस्त्वेष गजवक्त्रो भविष्यति । शरीरधातवश्चेमे नानाभूतानि एव तु । अहंकारस्तथा स्कन्दः कार्त्तिकेयो भविष्यति ।। १७.

"पृथ्वीपासून सुरू होणारा हा समूह गजवक्त्र होईल; हे शरीरातील घटक वेगवेगळ्या जीवांमध्ये रूपांतरित होतील; आणि अहंकार स्कंद, म्हणजे कार्त्तिकेय, होईल."

भानुश्चादित्यरूपोऽसौ मूर्त्तामूर्त्त च चक्षुषी । कामाद्योऽयं गणो भूयो मातृरूपो भविष्यति ।। १७.

"भानू, सूर्यरूपाने, डोळ्यांच्या रूपात मूर्त आणि अमूर्त दोन्ही असेल; आणि इच्छा यांच्यापासून सुरू होणारा हा समूह पुन्हा मातृरूप धारण करील."

शरीरमाया दुर्गैषा कारणान्ते भविष्यति । दश कन्या भविष्यन्ति काष्ठास्त्वेतास्तु वारुणाः ।। १७.

ही देह माया आहे, तीच किल्ला आहे आणि सृष्टीच्या शेवटी तीच उरेल. दहा कन्या होतील, आणि या सर्व रूपांना वारुणी म्हणतात.

अयं वायुर्धनेशस्तु कारणान्ते भविष्यति । अयं मनो विष्णुनामा भविष्यति न संशयः ।। १७.

हा वायू आहे, धनाचा स्वामी आहे, जो सृष्टीच्या शेवटी उरेल. हे मन आहे, ज्याला विष्णु म्हणतात—यात काहीच शंका नाही.

धर्मोऽपि यमनामा च भविष्यति न संशयः । महत्तत्त्वं च भगवान् महादेवो भविष्यति ।। १७.

धर्मही यम होईल, यात शंका नाही. आणि महत्त्वत्त्व, म्हणजेच भगवंत महादेव होतील.

इन्द्रियार्थाश्च पितरो भविष्यन्ति न संशयः । अयं सोमः स्वयं भूत्वा यामित्रं सर्वदामराः ।। १७.

इंद्रियांचे विषय हेच पितर होतील, यात शंका नाही. हा सोम स्वतःच होऊन सर्व अमरांचा सखा नेहमी राहील.

एवं वेदान्तपुरुषः प्रोक्तो नारायणात्मकः । स्वस्थाने देवताः सर्वा देवस्तु विरराम ह ।। १७.

असा वेदांतात सांगितलेला पुरुष, ज्याचे स्वरूप नारायण आहे, तो सांगितला गेला. सर्व देवता आपल्या जागी राहिल्या आणि देव विश्रांतीला गेला.

एवं प्रभावो देवोऽसौ वेदवेद्यो जनार्दनः । कथितो नृपते तुभ्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। १७.

राजा, वेदांनी ओळखला जाणारा जनार्दन या देवाचा सामर्थ्य तुला सांगितले. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

thumb|पञ्चमहाभूताः प्रजापाल उवाच । कथमग्नेः समुत्पत्तिरश्विनोर्वा महामुने । गौर्या गणपतेर्वाऽपि नागानां वा गुहस्य च ।। १८.

प्रजापाळ म्हणाले: महर्षी, अग्नी कसा उत्पन्न झाला, किंवा अश्विनी, गौरी आणि गणपती, नाग किंवा गुह यांचा जन्म कसा झाला?

आदित्यचन्द्रमातॄणां दुर्गाया वा दिशां तथा । धनदस्य च विष्णोर्वा धर्मस्य परमेष्ठिनः ।। १८.

आदित्य, मातृका, दुर्गा, दिशा, धनद, विष्णु, धर्म आणि परमेच्छ्वर यांचा जन्म कसा झाला?

शम्भोर्वापि पितॄणां च तथा चन्द्रमसो मुने । शरीरदेवता ह्येताः कथं मूर्त्तित्वमागताः ।। १८.

शंभू, पितर आणि चंद्र यांना, हे मुनी, देहधारी देवता कसे मिळाले?

किं च तासां मुने भोज्यं का वा संज्ञा तिथिश्च का । यस्यां यष्टास्त्वमी पुंसां फलं यच्छन्त्यनामयम् । एतन्मे सरहस्यं तु मुने त्वं वक्तुमर्हसि ।। १८.

आणि, मुनी, त्यांचे अन्न काय, त्यांची नावे कोणती, आणि कोणती तिथी? कोणत्या दिवशी, जेव्हा माणसे त्यांची पूजा करतात, तेव्हा ते निश्चयाने फळ देतात? हे सर्व गुपित तू मला सांगावे.

महातपा उवाच । योगसाध्यः स्वरूपेण आत्मा नारायणात्मकः । सर्वज्ञः क्रीडतस्तस्य भोगेच्छा चात्मनात्मनि । क्षोभितेऽभून्महाभूते एतच्छब्दं तदद्भुतम् ।। १८.

महातपस्वी म्हणाले: योगाने प्राप्त होणारा आत्मा, ज्याचे स्वरूप नारायण आहे, सर्वज्ञ आहे. त्याच्या खेळताना, त्याच्या स्वतःमध्ये भोगाची इच्छा निर्माण झाली. त्या महान तत्त्वात खळबळ झाली आणि एक अद्भुत असा शब्द उमटला.

तमप्यप्रीतिमत्तोयं विकारं समरोचयत् । विकुर्वतस्तस्य तदा महानग्निः समुत्थितः । कोटिज्वालापरीवारः शब्दवान् दहनात्मकः ।। १८.

त्या असंतोषामुळे पाण्यात हालचाल झाली आणि त्यात बदल झाला. त्या बदलताना, त्यातून प्रचंड अग्नी निर्माण झाला, जो कोट्यवधी ज्वाळांनी वेढलेला, आवाज करणारा आणि जाळणारा होता.

असावप्यतितेजस्वी विकारं समरोचयत् । विकुर्वतो बभौ वह्नेर्वायुः परमदारुणः । तस्मादपि विकारस्थादाकाशं समपद्यत ।। १८.

तो अत्यंत तेजस्वी देखील बदलला. त्या बदलातून अग्नीपासून प्रचंड वारा निर्माण झाला; आणि त्या बदललेल्या वार्‍यापासून आकाश उत्पन्न झाले.

तच्छब्दलक्षणं व्योम स च वायुः प्रतापवान् । तच्च तेजोऽम्भसा युक्तं श्लिष्टमन्योन्यतस्तदा ।। १८.

ते आकाश, ज्याचे लक्षण म्हणजे शब्द, तो प्रबळ वारा, आणि ते तेज पाण्याशी एकरूप झाले, तेव्हा हे सर्व एकमेकांशी जुळले.