वराहपुराणम्

तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर्वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ।। १७.

तिच्या अनुपस्थितीतही त्या क्षेत्रात वाणीचे देव आपले कार्य करत राहिले. त्यानंतर आकाश नावाचा गणपती तेव्हा बोलला.

न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ।। १७.

'माझ्याशिवाय शरीराचा कोणताही भाग दूर राहू शकत नाही.' असे म्हणून तोही काही वेळाने शरीरातून बाहेर गेला.

पृथग्भूतस्तथाप्येतच्छरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ।। १७.

वेगळा झाला तरी ते शरीर नष्ट झाले नाही; आकाशतत्त्व नसतानाही ते विखुरले नाही.

सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ।। १७.

ते क्षेत्र पोकळ्यांशिवायही तसंच राहिलेलं पाहून, सर्व शरीरधातूंनी असे शब्द उच्चारले.

अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ।। १७.

'आमच्याशिवाय शरीर टिकू शकत नाही.' असे म्हणून सर्व शरीरातील घटक निघून गेले.

तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहंकारः प्रकीर्तितः ।। १७.

त्यांच्याशिवायही ते क्षेत्र पुरुषाने राखले होते. त्याला पाहून, अहंकार म्हणून ओळखला जाणारा स्कंद बोलला.

मया विना शरीरस्य संभूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ।। १७.

'माझ्याशिवाय शरीराची उत्पत्तीही शक्य नाही.' असे म्हणून तोही शरीरातून वेगळा झाला.

तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ।। १७.

त्याच्या अनुपस्थितीत ते क्षेत्र मुक्त झाल्यासारखे वाटले. हे पाहून आदित्य म्हणून ओळखला जाणारा भानू रागावला.

मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीर्यते ।। १७.

'माझ्याशिवाय हे क्षेत्र एक क्षणही कसे राहू शकेल?' असे म्हणून तो निघून गेला, तरीही शरीर विघटले नाही.

ततः कामादिरुत्थाय गणो मातृविसंज्ञितः । न मया व्यतिरिक्तस्य शरीरस्य व्यवस्थितिः । एवमुक्त्वा स यातस्तु शरीरं तन्न शीर्यते ।। १७.

मग काम व इतर मातृगण उठले. 'माझ्याशिवाय शरीराचे अस्तित्वच नाही.' असे म्हणून तोही निघून गेला, तरी शरीर विघटले नाही.

ततो मायाऽब्रवीत्कोपात् सा च दुर्गा प्रकीर्तिता । न मयाऽस्य विना भूतिरित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ।। १७.

मग माया, जिला दुर्गा म्हणतात, रागाने म्हणाली, 'माझ्याशिवाय याचे अस्तित्वच नाही.' असे म्हणून ती पुन्हा अदृश्य झाली.

ततो दिशः समुत्तस्थुरूचुश्चेदं वचो महत् । नास्माभी रहितं कार्यं भवतीति न संशयः । चतस्र आगताः काष्ठा अपयाताः क्षणात् तदा ।। १७.

मग दिशा उभ्या राहिल्या आणि म्हणाल्या, 'आमच्याशिवाय कोणतेही कार्य होऊ शकत नाही, यात शंका नाही.' त्या चार दिशा क्षणात आल्या आणि निघून गेल्या.

ततो धनपतिर्वायुर्मय्यपेते क्व संभवः । शरीरस्येति सोप्येवमुक्त्वा मूर्धानगोऽभवत् ।। १७.

मग धनपती वायू म्हणाला, 'मी नसताना शरीराचे अस्तित्व कसे राहील?' असे म्हणून तो डोक्यातून निघून गेला.

ततो विष्णुर्मनो ब्रूयान्नायं देहो मया विना । क्षणमप्युत्सहेत् स्थातुमित्युक्त्वाऽन्तर्दधे पुनः ।। १७.

मग विष्णू, म्हणजेच मन, म्हणाला, 'माझ्याशिवाय हे शरीर एक क्षणही टिकू शकत नाही.' असे म्हणून तोही पुन्हा अदृश्य झाला.

ततो धर्मोऽब्रवीत् सर्वमिदं पालितवानहम् । इदानीमप्युपगते कथमेतद्भविष्यति ।। १७.

मग धर्म म्हणाला, 'हे सर्व मी सांभाळले. आता मी गेल्यावर याचे काय होईल?'

एवमुक्त्वा गतो धर्मस्तच्छरीरं न शीर्यते । ततोब्रवीन्महादेवः अव्यक्तो भूतनायकः ।। १७.

असे म्हणून धर्म निघून गेला, तरी शरीर विघटले नाही. मग अव्यक्त, भूतांचा नायक महादेव बोलला.

महत्संज्ञो मया हीनं शरीरं नो भवेद् यथा । एवमुक्त्वा गतः शम्भुस्तच्छरीरं न शीर्यते ।। १७.

'माझ्याशिवाय, ज्याला महत म्हणतात, असे शरीर राहू शकत नाही.' असे म्हणून शंभू निघून गेला, तरी शरीर विघटले नाही.

तं दृष्ट्वा पितरश्चोचुस्तन्मात्रा यावदस्मभिः । प्रगतैरेभिरेतच्च शरीरं शीर्यते ध्रुवम् । एवमुक्त्वा तु ते देहं त्यक्त्वाऽन्तर्द्धानमागताः ।। १७.

त्याला पाहून त्याचे वडील आणि आई म्हणाले, "आपण इथे राहिलो तितका काळ, या देहाचं हळूहळू क्षय होत गेलं आहे." असं बोलून त्यांनी आपले देह सोडले आणि अदृश्य झाले.

अग्निः प्राणो अपानश्च आकाशं सर्वधातवः । क्षेत्रं तद्वदहंकारो भानुः कामादयो मया । काष्ठा वायुर्विष्णुर्धर्म शम्भुस्तथेन्द्रियार्थकाः ।। १७.

अग्नी म्हणजे प्राण, अपान म्हणजे खाली जाणारा श्वास, आकाश आणि सर्व घटक, हे शरीर, अहंकार, सूर्य, इच्छा आणि बाकी सर्व माझ्यामुळे आहेत; लाकूड, वारा, विष्णू, धर्म, शंभू आणि इंद्रियांचे विषय हेही माझ्यामुळे आहेत.

एतैर्मुक्तं तु तत्क्षेत्रं तत् तथैव व्यवस्थितम् । सोमेन पाल्यमानं तु पुरुषेणेन्दुरूपिणा ।। १७.

या सर्वांनी मुक्त केल्यावर ते शरीर जसेच्या तसे राहिले आणि सोमरूपी पुरुषाने त्याचे रक्षण केले.

एवं व्यवस्थिते सोमे षोडशात्मन्यथाक्षरे । प्राग्वत् तत्र गुणोपेतं क्षेत्रमुत्थाय बभ्रम ।। १७.

अशा प्रकारे सोळा भागांनी युक्त असा सोम अमरत्वात स्थिर झाला, तेव्हा पूर्वीप्रमाणेच गुणांनी युक्त ते शरीर उठून भटकू लागले.

प्रागवस्थं शरीरं तु दृष्ट्वा सर्वज्ञपालितम् । ताः क्षेत्रदेवताः सर्वा वैलक्षं भावमाश्रिताः ।। १७.

पूर्वी जसं होतं तसंच ते शरीर सर्वज्ञाने राखलेलं पाहून त्या सर्व शरीरातील देवता अलिप्तपणाची अवस्था स्वीकारली.

तमेवं तुष्टुवुः सर्वास्तं देवं परमेश्वरम् । स्वस्थानमीयिषुः सर्वास्तदा नृपतिसत्तम ।। १७.

मग त्या सर्वांनी त्या परमेश्वराचं, त्या देवाचं स्तवन केलं आणि प्रत्येक आपल्या जागी परत गेले, हे श्रेष्ठ राजन.

त्वमग्निस्त्वं तथा प्राणस्त्वमपानः सरस्वती । त्वमाकाशं धनाध्यक्षस्त्वं शरीरस्य धातवः ।। १७.

तू अग्नी आहेस, तूच प्राण आहेस, तूच अपान आहेस, तू सरस्वती आहेस; तू आकाश आहेस, धनाचा अधिपती आहेस, आणि शरीरातील सर्व घटकही तूच आहेस.

अहंकारो भवान् देव त्वमादित्योऽष्टको गणः । त्वं माया पृथिवी दुर्गा त्वं दिशस्त्वं मरुत्पतिः ।। १७.

देवा, तूच अहंकार आहेस, तूच सूर्य आहेस, आठ देवतांचा समूह आहेस; तूच माया आहेस, पृथ्वी आहेस, दुर्गा आहेस, दिशा आहेस आणि वाऱ्यांचा स्वामीही तूच आहेस.

त्वं विष्णुस्त्वं तथा धर्मस्त्वं जिष्णुस्त्वं पराजितः । अक्षरार्थस्वरूपेण परमेश्वरसंज्ञितः ।। १७.

तू विष्णू आहेस, तूच धर्म आहेस, तू विजयी आहेस, तू अपराजित आहेस; अक्षराचा अर्थ ज्यात आहे, त्या रूपाने तू परमेश्वर म्हणून ओळखला जातोस.

अस्माभिरपयातैस्तु कथमेतद्भविष्यति । एवमत्र शरीरं तु त्यक्तमस्माभिरेव च ।। १७.

आम्ही निघून गेल्यावर हे कसं होईल? म्हणूनच हे शरीर आम्ही सोडलं आहे.

तत् परं भवता देव तदवस्थं प्रपाल्यते । स्थानभङ्गो न नः कार्यः स्वयं सृष्ट्वा प्रजापते ।। १७.

देवा, त्या श्रेष्ठ अवस्थेचं रक्षण तू करतोस; आम्ही या जागेचं बिघाड करू नये, कारण तूच, सृष्टीकर्त्या, हे स्थापन केलं आहेस.

एवं स्तुतस्ततो देवस्तेषां तोषं परं ययौ । उवाच चैतान् क्रीडार्थं भवन्तोत्पादिता मया ।। १७.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर तो देव त्यांच्यावर फार प्रसन्न झाला आणि म्हणाला, "खेळासाठी मीच तुम्हा सर्वांना निर्माण केलं आहे."