वराहपुराणम्

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयान्नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ।। २.

त्या काळात, जेव्हा तो चक्रवर्ती राजा तप करत होता, तेव्हा धर्मपालक राजाला पाहण्यासाठी नारद तेथे आले.

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ।। २.

राजाने आकाशात तेजस्वी, सूर्यासारखा प्रकाशमान असलेला नारद पाहिला आणि आनंदाने उठून त्यांचे स्वागत केले.

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतादिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ।। २.

त्याने नारदांना योग्य आसन आणि पाद्य दिले. स्वागत आणि इतर प्रेमळ बोलण्यात दोघांनी संवाद साधला. संभाषणाच्या शेवटी, राजाने ब्रह्मज्ञानी नारदांना प्रश्न विचारला.

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वाऽपि तन्मे कथय नारद ।। २.

प्रियव्रत म्हणाला: भगवन्, या कृतयुगात काही अद्भुत असे पाहिले किंवा ऐकले असेल, तर ते मला सांग, नारद.

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ।। २.

नारद म्हणाले: प्रियव्रता, मी एक अद्भुत गोष्ट पाहिली आहे, ती ऐक. काल मी श्वेत नावाच्या द्वीपात गेलो आणि तिथे फुललेल्या कमळांनी सजलेले एक सुंदर सरोवर पाहिले.

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारीं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाऽहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतेक्षणाम् ।। २.

त्या सरोवराच्या काठावर मी मोठ्या डोळ्यांची एक सुंदर कन्या पाहिली. तिच्या लांब डोळ्यांकडे पाहून मी आश्चर्यचकित झालो.

पृष्टवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । काऽसि भद्रे कथं वाऽसि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्त्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ।। २.

राजा, मी त्या गोड बोलणाऱ्या कन्येला विचारले: 'मृदु हृदयी, तू कोण आहेस? येथे कशी आलीस? तुझे येथे काय काम आहे? सुंदर अंगाची, मला सांग.'

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ।। २.

मी असे विचारल्यावर ती स्थिर, न हलणाऱ्या डोळ्यांनी माझ्याकडे पाहू लागली आणि काही वेळ गप्प राहिली. तेव्हा मला श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त झाले.

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ।। २.

माझ्या लक्षात आले की, मी सर्व वेद, सर्व शास्त्रे, योगशास्त्र आणि वेदांच्या स्मृती — हे सगळे विसरलो आहे.

सर्वं दृष्ट्वैव मे राजन् कुमार्याऽपहृतं क्षणात् । ततोऽहं विस्मयार्विष्टश्चिन्ताशोकसमन्वितः ।। २.

राजा, मी पाहिलं आणि त्या क्षणीच त्या कन्येनं सगळं माझ्यापासून घेतलं. मग मी आश्चर्यचकित झालो आणि मनात काळजी व दुःख दाटून आलं.

तामेव शरणं गत्वा यावत् पश्यामि पार्थिव । तावद् दिव्यः पुमांस्तस्याः शरीरे समदृश्यत ।। २.

मी तिच्या आश्रयाला गेलो आणि पाहू लागलो, राजन, तेव्हा तिच्या अंगातच एक दिव्य पुरुष मला दिसला.

तस्यापि पंसो हृदये त्वपरस्तस्य चोरसि । अन्यो रक्तेक्षणः श्रीमान् द्वादशादित्यसन्निभः ।। २.

तिच्या हृदयात आणखी एक, आणि त्याच्या छातीवर तिसरा—लाल डोळ्यांचा, तेजस्वी आणि बारा सूर्यांसारखा उजळणारा—दिसला.

एवं दृष्ट्वा पुमांसोऽत्र त्रयः कन्याशरीरगाः । क्षणेन तत्र कन्यैका न तान् पश्यामि सुव्रत ।। २.

असं मी त्या कन्येच्या देहात तीन पुरुष पाहिले; पण क्षणात तिथे फक्त ती कन्या उरली, ते तिघे दिसेनासे झाले.

ततः पृष्टा मया देवी सा कुमारी कथं मम । वेदा नष्टा ममाचक्ष्व भद्रे तन्नाशकारणम् ।। २.

मग मी त्या देवीला, त्या कन्येला विचारलं, 'माझे वेद कसे हरवले? हे शुभे, मला त्यांचं हरवण्याचं कारण सांग.'

कन्योवाच । माताऽहं सर्ववेदानां सावित्री नाम नामतः । मां न जानासि येन त्वं ततो वेदा हृतास्तव ।। २.

कन्येने उत्तर दिलं, 'मी सर्व वेदांची आई आहे, माझं नाव सावित्री आहे. तू मला ओळखलं नाहीस म्हणून तुझे वेद हरवले.'

एवमुक्ते तया राजन् विस्मयेन तपोधन । पृष्टा क एते पुरुषा एतत्कथय शोभने

ती असं म्हणाल्यावर, राजन, मी तपश्चर्येने आणि आश्चर्याने भरून, विचारलं, 'हे सुंदरें, हे पुरुष कोण आहेत, मला सांग.'

कन्योवाच य एष मच्छरीरस्थः सर्वाङ्गैश्चारुलोचनः । एष ऋग्वेदनामा तु देवो नारायणः स्वयम् । वह्निभूतो दहत्याशु पापान्युच्चारणादनु ।। २.

कन्या म्हणाली, 'जो माझ्या देहात सर्वांग सुंदर डोळ्यांनी वावरतो, तोच ऋग्वेद नावाचा देव नारायण आहे. तो अग्नी रूप घेऊन, त्याच्या जपाने पापं लवकर जाळून टाकतो.'

एतस्य हृदये योऽयं दृष्ट आसीत् त्वयात्मजः । स यजुर्वेदरूपेण स्थितो ब्रह्मा महाबलः ।। २.

'त्याच्या हृदयात जो तुला दिसला, तो महाबलवान ब्रह्मा आहे, जो यजुर्वेदाच्या रूपात आहे.'

तस्याप्युरसि संविष्टो य एष शुचिरुज्ज्वलः । स सामवेदनामा तु रुद्ररूपी व्यवस्थितः । एष आदित्यवत् पापान्याशु नाशयते स्मृतः ।। २.

'त्याच्या छातीवर जो शुद्ध आणि तेजस्वी आहे, तोच सामवेद नावाचा रुद्र आहे. तो सूर्याप्रमाणे पापं लवकर नष्ट करतो असं स्मरणात आहे.'

एते त्रयो महावेदा ब्रह्मन् देवास्त्रयः स्मृताः । एते वर्णा अकाराद्याः सवनान्यत्र वै द्विज ।। २.

'हे तिघेच महान वेद आहेत, ब्राह्मण, आणि हेच तीन देव मानले जातात. हे 'अ' पासून सुरू होणारे अक्षर आणि यज्ञ आहेत, द्विजा.'

एतत्सर्वं समासेन कथितं ते द्विजोत्तम । गृहाण वेदान् शास्त्राणि सर्वज्ञत्वं च नारद ।। २.

'हे सर्व मी तुला थोडक्यात सांगितलं, श्रेष्ठ ब्राह्मण. वेद, शास्त्र आणि सर्वज्ञता घे, नारद.'

एतस्मिन् वेदसरसि स्नानं कुरु महाव्रत । कृते स्नानेऽन्यजन्मीयं येन स्मरसि सत्तम ।। २.

'या वेदांच्या सरोवरात स्नान कर, महाव्रती. इथे स्नान केल्यावर, तू आपली मागची जन्मं आठवशील, श्रेष्ठा.'

एवमुक्त्वा तिरोभावं गता कन्या नराधिप । अहं तत्र कृतस्नानस्त्वां दिदृक्षुरिहागतः ।। २.

असं म्हणून ती कन्या अदृश्य झाली, राजन. मी तिथे स्नान करून, तुला भेटायला आलो आहे.

प्रियव्रत उवाच । अन्यस्मिन् भगवन् जन्मन्यासीद् यत् तद् विचेष्टितम् । सर्वं कथय देवर्षे महत् कौतूहलं हि मे ।। ३.

प्रियव्रत म्हणाला, 'भगवंत, माझ्या मागील जन्मात काय घडलं होतं, ते सगळं मला सांग. मला फारच कुतूहल आहे, देवरषे.'

नादरद उवाच । स्नातस्य मम राजेन्द्र तस्मिन् वेदसरस्यथ । सावित्र्याश्च वचः श्रुत्वा तस्मिन् जन्मसहस्त्रकम् । स्मरणं तत्क्षणाज्जातं श्रृणु जन्मान्तरं मम ।। ३.

नारद म्हणाला, 'राजेंद्र, त्या वेदांच्या सरोवरात स्नान करून आणि सावित्रीचे शब्द ऐकून, त्या क्षणी मला हजार जन्मांची आठवण झाली. माझ्या मागच्या जन्माची गोष्ट ऐक.'

अस्त्यवन्तीपुरं राजंस्तत्राहं प्राग् द्विजोत्तमः । नाम्ना सारस्वतः पूर्वं वेदवेदाङ्गपारगः ।। ३.

'अवंती नावाचं एक नगर आहे, राजन, तिथे मी पूर्वी श्रेष्ठ ब्राह्मण होतो, नावाने सारस्वत, वेद आणि वेदांग जाणणारा.'

बहुभृत्यपरीवारो बहुधान्यश्च पार्थिव । अन्यस्मिन् कृतसंज्ञे तु युगे परमबुद्धिमान् ।। ३.

'माझ्याजवळ अनेक नोकर होते, भरपूर धान्य होतं, राजन. त्या कृतयुगात मी अत्यंत बुद्धिमान होतो.'

ततो ध्यातं मयैकान्ते किमनेन करोम्यहम् । द्वन्द्वेन सर्वमेतद्धि न्यस्त्वा पुत्रेषु याम्यहम् । तपसे धृतसंकल्पः सरः सारस्वतं द्रुतम् ।। ३.

मग एकांतात ध्यान करत असताना मी विचार केला, 'हे सगळं मी काय करावं?' म्हणून सर्व काही मुलांकडे सोपवून, मी तप करण्याचा निश्चय केला आणि लगेच सरस्वत सरोवराकडे निघालो.

एवं चिन्त्य मया इष्टः कर्मकाण्डेन केशवः । श्राद्धैश्च पितरो देवा यज्ञैश्चान्ये तथा जनाः ।। ३.

अशा प्रकारे विचार करून मी कर्मकांडाने केशवाची पूजा केली, पितरांसाठी श्राद्ध केलं, देवांना आणि इतर लोकांसाठी यज्ञ केले.