वराहपुराणम्

एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिद् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ।। १७.

अशा प्रकारे राजा त्या उत्तम आश्रमातील विविध गोष्टी पाहत होता आणि आत गेला; तेव्हा त्याने तेजस्वी, पुण्यवान, सर्वश्रेष्ठ महातपस्वीला, रेशमी आसनावर बसलेला, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असा पाहिला.

दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सो अनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ।। १७.

मृगांमध्ये विजयी राजा पाहून, त्या ऋषींच्या उपस्थितीमुळे राजाच्या मनातले पूर्वीचे विचार विसरले गेले; पण त्या महान ऋषीला भेटल्यावर, राजाने आपले मन धर्माकडे वळवले.

स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ।। १७.

त्या ऋषीने, निष्पाप प्रजापाळक राजाला पाहून, त्याचे स्वागत केले आणि आसन, आदर, पाहुणचार अशा विधीने त्याची योग्यरीतीने आदरपूर्वक पूजा केली.

ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ।। १७.

नंतर, आसनावर बसल्यानंतर, राजाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला वंदन केले आणि पृथ्वीविषयी अत्यंत कठीण असा हा प्रश्न विचारला.

भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ।। १७.

भगवन्, ज्यांचे व्रत प्रसिद्ध आहे, अशा आपल्याला मी नम्रतेने आलो आहे; संसाराच्या दुःखात बुडालेल्या आणि त्यातून सुटका हवी असलेल्या माणसांनी काय करावे, ते कृपया मला सांगा.

महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यायनैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ।। १७.

महान तपस्वी म्हणाले: राजन, जे लोक संसाराच्या महासागरात बुडत आहेत, त्यांनी भक्ती, दान, होम, विविध यज्ञ आणि ध्यान यांच्या सहाय्याने एक मजबूत आणि विश्वासू नौका तयार करावी. ती नौका मुक्तीच्या खिळ्यांनी आणि प्राण-आदिंच्या मोठ्या दोऱ्यांनी घट्ट बांधावी. आता, हे राजन, त्या त्रिलोकांच्या स्वामीला आपली नौका बनव.

नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपेश । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ।। १७.

हे राजाधिराज, जो कोणी भक्तीने नरकहारी, देवांचा स्वामी नारायणाला वंदन करतो, त्याचा सारा शोक नाहीसा होतो आणि तो विष्णूचे ते परम, शोकरहित, अविनाशी स्थान प्राप्त करतो.

नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ।। १७.

राजा म्हणाला: भगवन्, सर्व धर्म जाणणाऱ्या आपण मला खरेखुरे सांगा, मोक्षाची इच्छा असलेल्या माणसांनी सनातन विष्णूची पूजा कशी करावी?

महातपा उवाच । श्रृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरो हरिः ।। १७.

महान तपस्वी म्हणाले: राजन, महाबुद्धिमान, ऐक, पुरुष असो वा स्त्री, सर्व योगींचे स्वामी हरि किंवा विष्णू कशा प्रकारे प्रसन्न होतो, ते मी सांगतो.

सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ।। १७.

सर्व देव, पितर, ब्रह्मा आणि अंडामध्ये असणारे सगळे, हे सर्व विष्णूपासूनच उत्पन्न झाले आहेत—अशी ही वैदिक वाणी आहे.

अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजंगमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ।। १७.

अग्नी, अश्विनी कुमार, गौरी, गजमुख, सर्प, कार्तिकेय, सूर्य, मातृका आणि दुर्गा—हे सर्वही त्याच्यापासून उत्पन्न झाले.

दिशो धनपतिर्विष्णुर्यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ।। १७.

दिशा, धनाचा स्वामी, विष्णू, यम, रुद्र, चंद्र आणि पितर—हे सर्व जगाच्या स्वामीपासून मुख्यत्वे निर्माण झाले आहेत.

हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ।। १७.

हिरण्यगर्भाच्या देहातून हे सर्व स्वतंत्रपणे निर्माण झाले आणि प्रत्येकाने आपला अभिमान धरून सर्व दिशांना पसरले.

अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ।। १७.

त्यांच्या मध्ये, देवांच्या सभेत समुद्राच्या गर्जनेसारखा मोठा आवाज झाला—'फक्त मीच योग्य आहे, फक्त माझीच पूजा व्हावी.'

तेषां विवदमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ।। १७.

राजन, ते सर्वजण वाद घालत असताना, अग्नी उठला आणि म्हणाला, 'माझी पूजा करा, माझे ध्यान करा,' असे त्यांना सांगितले.

प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ।। १७.

'नक्कीच, या प्रजापतीचे शरीर माझ्याशिवाय टिकू शकत नाही, कारण मीच मोठा आहे,' असे अग्नीने ठामपणे सांगितले.

एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीर्यते ।। १७.

असे म्हणून अग्नीने ते शरीर सोडले आणि निघून गेला; तरीही, त्याच्या गेल्यानंतरही ते शरीर नष्ट झाले नाही.

ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ।। १७.

नंतर, शरीरात असणारे प्राण आणि अपान रूपी अश्विनी कुमार म्हणाले, 'आम्हीच मुख्य आहोत, आम्हीच यजमान आहोत.'

एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोरपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ।। १७.

असे म्हणून, त्या दोघांनीही शरीर सोडले आणि दुसरीकडे गेले; पण त्यांच्याशिवायही, क्षेत्री त्या शरीरात राहिला आणि ते शरीर टिकून राहिले.

ततो वागब्रबीद् गौरी प्राधान्यं मयि संस्थितम् । साऽप्येवमुक्त्वा क्षेत्रात् तु निश्चक्राम बहिः शुभा ।। १७.

मग गौरी म्हणाली, 'मुख्यत्व माझ्यातच आहे.' हे बोलून, शुभ्र गौरी काही न बोलता त्या क्षेत्रातून बाहेर गेली.

तया विनापि तत्क्षेत्रं वागूनं व्यवतिष्ठत । ततो गणपतिर्वाक्यमाकाशाख्योऽब्रवीत् तदा ।। १७.

तिच्या अनुपस्थितीतही त्या क्षेत्रात वाणीचे देव आपले कार्य करत राहिले. त्यानंतर आकाश नावाचा गणपती तेव्हा बोलला.

न मया रहितं किञ्चिच्छरीरं स्थायि दूरतः । कालान्तरेत्येवमुक्त्वा सोऽपि निष्क्रम्य देहतः ।। १७.

'माझ्याशिवाय शरीराचा कोणताही भाग दूर राहू शकत नाही.' असे म्हणून तोही काही वेळाने शरीरातून बाहेर गेला.

पृथग्भूतस्तथाप्येतच्छरीरं नाप्यनीनशत् । विनाकाशाख्यतत्त्वेन तथापि न विशीर्यते ।। १७.

वेगळा झाला तरी ते शरीर नष्ट झाले नाही; आकाशतत्त्व नसतानाही ते विखुरले नाही.

सुषिरैस्तु विहीनं तु दृष्ट्वा क्षेत्रं व्यवस्थितम् । शरीरधातवः सर्वे ते ब्रूयुर्वाक्यमेव हि ।। १७.

ते क्षेत्र पोकळ्यांशिवायही तसंच राहिलेलं पाहून, सर्व शरीरधातूंनी असे शब्द उच्चारले.

अस्माभिर्व्यतिरिक्तस्य न शरीरस्य धारणम् । भवतीत्येवमुक्त्वा ते जहुः सर्वे शरीरिणः ।। १७.

'आमच्याशिवाय शरीर टिकू शकत नाही.' असे म्हणून सर्व शरीरातील घटक निघून गेले.

तैर्व्यपेतमपि क्षेत्रं पुरुषेण प्रपाल्यते । तं दृष्ट्वा त्वब्रवीत् स्कन्दः सोऽहंकारः प्रकीर्तितः ।। १७.

त्यांच्याशिवायही ते क्षेत्र पुरुषाने राखले होते. त्याला पाहून, अहंकार म्हणून ओळखला जाणारा स्कंद बोलला.

मया विना शरीरस्य संभूतिरपि नेष्यते । एवमुक्त्वा शरीरात् तु सोऽभ्यपेतः पृथक् स्थितः ।। १७.

'माझ्याशिवाय शरीराची उत्पत्तीही शक्य नाही.' असे म्हणून तोही शरीरातून वेगळा झाला.

तेनाक्षतेन तत्क्षेत्रं विना मुक्तवदास्थितम् । तं दृष्ट्वा कुपितो भानुः स आदित्यः प्रकीर्तितः ।। १७.

त्याच्या अनुपस्थितीत ते क्षेत्र मुक्त झाल्यासारखे वाटले. हे पाहून आदित्य म्हणून ओळखला जाणारा भानू रागावला.

मया विना कथं क्षेत्रमिमं क्षणमपीष्यते । एवमुक्त्वा प्रयातः स तच्छरीरं न शीर्यते ।। १७.

'माझ्याशिवाय हे क्षेत्र एक क्षणही कसे राहू शकेल?' असे म्हणून तो निघून गेला, तरीही शरीर विघटले नाही.