वराहपुराणम्

आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ।। १७.

कृतयुगाच्या सुरुवातीला, एक बलवान राजा होता, त्याचं नाव श्रुतकीर्ती, आणि तो त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आणि सामर्थ्यवान होता.

तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ।। १७.

हे धरे, सुप्रभ हा रत्नातून जन्मलेला त्याचा पुत्र झाला; तो बलवान श्रुतकीर्ती प्रजापाळ नावानेही ओळखला जाई.

सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ।। १७.

एके दिवशी तो राजा वनात शिकार करायला गेला, तिथे त्याने एका ऋषीचं पवित्र आश्रम पाहिलं.

तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ।। १७.

त्या ठिकाणी महातप नावाचा, परधर्माला समर्पित असा एक ऋषी होता, जो उपवास करत, सनातन ब्रह्माचा जप करत कठोर तप करत होता.

तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ।। १७.

तिथे तो तेजस्वी प्रजापाळ राजा, आश्रमात प्रवेश करायचं ठरवून, त्या महातपस्वीच्या आश्रमात गेला.

तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोर्जितमार्गजुष्टाः । लतागृहा इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ।। १७.

त्या उत्तम आश्रमात, जमिनीवर उगवलेल्या विविध झाडांनी रस्ते शोभिवंत झाले होते, वेलींनी बांधलेली घरं चंद्रप्रकाशात उजळून निघाली होती, आणि मधमाशांचे राजा सहजपणे इकडून तिकडे फिरत होते.

सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र- नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै- विंहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ।। १७.

कोमल, गुलाबी कमळासारख्या बोटांनी आणि नखांनी, त्या दिव्य कन्या झाडांच्या रांगेतून चालत, जमिनीला मागे टाकून, इंद्राच्या वीरावरही मात करणारी शोभा गाठत होत्या.

क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टै- र्नानाद्विजैः षट्चृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ।। १७.

जवळच, अनेक प्रकारचे आनंदी पक्षी आणि मधाने मस्त झालेली सहा पायांची कीटकं राहत होती, आणि विविध आकारांची, फुलांनी डवरलेली फांद्या एकमेकांना जोडलेल्या होत्या.

कदम्बनीपार्ज्जुनशीलशाल- लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ।। १७.

कदंब, नीप, अर्जुन, शाल या झाडांच्या वेलींनी बांधलेल्या घरांमध्ये गोड आवाजात गाणारे पक्षी, सज्जनांच्या संगतीला अनुरूप, शांत आणि आपापल्या कर्तव्याला जाग असायचे.

मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेधिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ।। १७.

सर्व बाजूंनी यज्ञाग्नीचा धूर उठत होता, गृही आणि द्विजांनी यज्ञ चालू ठेवला होता; जणू सिंहाने अधर्म करणाऱ्या हत्तीला फाडून टाकावं, तसं तिथल्या श्रेष्ठ लोकांनी, तीक्ष्ण दात आणि सुंदर केसाळपणा असताना, अधर्माचा नाश केला.

एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिद् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ।। १७.

अशा प्रकारे राजा त्या उत्तम आश्रमातील विविध गोष्टी पाहत होता आणि आत गेला; तेव्हा त्याने तेजस्वी, पुण्यवान, सर्वश्रेष्ठ महातपस्वीला, रेशमी आसनावर बसलेला, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असा पाहिला.

दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सो अनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ।। १७.

मृगांमध्ये विजयी राजा पाहून, त्या ऋषींच्या उपस्थितीमुळे राजाच्या मनातले पूर्वीचे विचार विसरले गेले; पण त्या महान ऋषीला भेटल्यावर, राजाने आपले मन धर्माकडे वळवले.

स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ।। १७.

त्या ऋषीने, निष्पाप प्रजापाळक राजाला पाहून, त्याचे स्वागत केले आणि आसन, आदर, पाहुणचार अशा विधीने त्याची योग्यरीतीने आदरपूर्वक पूजा केली.

ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ।। १७.

नंतर, आसनावर बसल्यानंतर, राजाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला वंदन केले आणि पृथ्वीविषयी अत्यंत कठीण असा हा प्रश्न विचारला.

भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ।। १७.

भगवन्, ज्यांचे व्रत प्रसिद्ध आहे, अशा आपल्याला मी नम्रतेने आलो आहे; संसाराच्या दुःखात बुडालेल्या आणि त्यातून सुटका हवी असलेल्या माणसांनी काय करावे, ते कृपया मला सांगा.

महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यायनैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ।। १७.

महान तपस्वी म्हणाले: राजन, जे लोक संसाराच्या महासागरात बुडत आहेत, त्यांनी भक्ती, दान, होम, विविध यज्ञ आणि ध्यान यांच्या सहाय्याने एक मजबूत आणि विश्वासू नौका तयार करावी. ती नौका मुक्तीच्या खिळ्यांनी आणि प्राण-आदिंच्या मोठ्या दोऱ्यांनी घट्ट बांधावी. आता, हे राजन, त्या त्रिलोकांच्या स्वामीला आपली नौका बनव.

नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपेश । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ।। १७.

हे राजाधिराज, जो कोणी भक्तीने नरकहारी, देवांचा स्वामी नारायणाला वंदन करतो, त्याचा सारा शोक नाहीसा होतो आणि तो विष्णूचे ते परम, शोकरहित, अविनाशी स्थान प्राप्त करतो.

नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ।। १७.

राजा म्हणाला: भगवन्, सर्व धर्म जाणणाऱ्या आपण मला खरेखुरे सांगा, मोक्षाची इच्छा असलेल्या माणसांनी सनातन विष्णूची पूजा कशी करावी?

महातपा उवाच । श्रृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरो हरिः ।। १७.

महान तपस्वी म्हणाले: राजन, महाबुद्धिमान, ऐक, पुरुष असो वा स्त्री, सर्व योगींचे स्वामी हरि किंवा विष्णू कशा प्रकारे प्रसन्न होतो, ते मी सांगतो.

सर्वे देवाः सपितरो ब्रह्माद्याश्चाण्डमध्यगाः । विष्णोः सकाशादुत्पन्ना इतीयं वैदिकी श्रुतिः ।। १७.

सर्व देव, पितर, ब्रह्मा आणि अंडामध्ये असणारे सगळे, हे सर्व विष्णूपासूनच उत्पन्न झाले आहेत—अशी ही वैदिक वाणी आहे.

अग्निस्तथाश्विनौ गौरी गजवक्त्रभुजंगमाः । कार्तिकेयस्तथादित्यो मातरो दुर्गया सह ।। १७.

अग्नी, अश्विनी कुमार, गौरी, गजमुख, सर्प, कार्तिकेय, सूर्य, मातृका आणि दुर्गा—हे सर्वही त्याच्यापासून उत्पन्न झाले.

दिशो धनपतिर्विष्णुर्यमो रुद्रः शशी तथा । पितरश्चेति संभूताः प्राधान्येन जगत्पतेः ।। १७.

दिशा, धनाचा स्वामी, विष्णू, यम, रुद्र, चंद्र आणि पितर—हे सर्व जगाच्या स्वामीपासून मुख्यत्वे निर्माण झाले आहेत.

हिरण्यगर्भस्य तनौ सर्वं एव समुद्भवाः । पृथक्पृथक् ततो गर्वं वहमानाः समन्ततः ।। १७.

हिरण्यगर्भाच्या देहातून हे सर्व स्वतंत्रपणे निर्माण झाले आणि प्रत्येकाने आपला अभिमान धरून सर्व दिशांना पसरले.

अहं योग्यस्त्वहं याज्य इति तेषां स्वनो महान् । श्रूयते देवसमितौ सागरक्षुब्धसन्निभः ।। १७.

त्यांच्या मध्ये, देवांच्या सभेत समुद्राच्या गर्जनेसारखा मोठा आवाज झाला—'फक्त मीच योग्य आहे, फक्त माझीच पूजा व्हावी.'

तेषां विवदमानानां वह्निरुत्थाय पार्थिव । उवाच मां यजस्वेति ध्यायध्वं मामिति ब्रुवन् ।। १७.

राजन, ते सर्वजण वाद घालत असताना, अग्नी उठला आणि म्हणाला, 'माझी पूजा करा, माझे ध्यान करा,' असे त्यांना सांगितले.

प्राजापत्यमिदं नूनं शरीरं मद्विनाकृतम् । विनाशमुपपद्येत यतो नाहं महानहम् ।। १७.

'नक्कीच, या प्रजापतीचे शरीर माझ्याशिवाय टिकू शकत नाही, कारण मीच मोठा आहे,' असे अग्नीने ठामपणे सांगितले.

एवमुक्त्वा शरीरं तु त्यक्त्वा वह्निर्विनिर्ययौ । निर्गतेऽपि ततस्तस्मिंस्तच्छरीरं न शीर्यते ।। १७.

असे म्हणून अग्नीने ते शरीर सोडले आणि निघून गेला; तरीही, त्याच्या गेल्यानंतरही ते शरीर नष्ट झाले नाही.

ततोऽश्विनौ मूर्तिमन्तौ प्राणापानौ शरीरगौ । आवां प्रधानावित्येवमूचतुर्याज्यसत्तमौ ।। १७.

नंतर, शरीरात असणारे प्राण आणि अपान रूपी अश्विनी कुमार म्हणाले, 'आम्हीच मुख्य आहोत, आम्हीच यजमान आहोत.'

एवमुक्त्वा शरीरं तु विहाय क्वचिदास्थितौ । तयोरपि क्षयं कृत्वा क्षेत्री तत्पुरमास्थितः ।। १७.

असे म्हणून, त्या दोघांनीही शरीर सोडले आणि दुसरीकडे गेले; पण त्यांच्याशिवायही, क्षेत्री त्या शरीरात राहिला आणि ते शरीर टिकून राहिले.