वराहपुराणम्

चकार यज्ञान् विविधान् सहस्त्रानपि स प्रभुः । क्रियमाणैस्ततो यज्ञैर्ववृधेन्द्रस्य तद् बलम् ।। १६.

त्या प्रभूंनी हजारो विविध यज्ञ केले; आणि त्या यज्ञांमुळे इंद्राचं बळ वाढलं.

वर्द्धितेन बलेनेन्द्रो देवसैन्यमुवाच ह । सन्नह्यन्तां सुराः शीघ्रं दैत्यानां वधकर्मणि ।। १६.

बळ वाढल्यावर इंद्राने देवांच्या सैन्याला सांगितलं, 'दैत्यांचा नाश करण्यासाठी देवांनी पटकन शस्त्र धारण करावीत.'

एवमुक्तास्ततो देवाः सन्नद्धास्तत्क्षणेऽभवन् । असुराणामभावाय जग्मुर्देवाः सवासवाः ।। १६.

असं सांगितल्यावर देवांनी लगेच शस्त्र धारण केली; आणि इंद्रासह ते दैत्यांचा नाश करण्यासाठी निघाले.

गत्वा तु युयुधुस्तूर्णं विजिग्युस्त्वासुरीं चमूम् । जिताश्च देवैरसुरा हतशेषा धराधरे । ममज्जुः सागरजले भयत्रस्ता विचेतसः ।। १६.

ते देवांनी त्वरित युद्ध केलं आणि असुरांची फौज जिंकली; देवांनी असुरांना हरवलं, आणि जे थोडे उरले ते घाबरून, गोंधळून समुद्रात बुडाले.

देवराजोऽपि त्रिदिवं लोकपालैः समं धरे । आरुह्य बुभुजे प्राग्वत् स देवो देवराट् प्रभुः ।। १६.

मग देवांचा राजा, लोकपालांसह, पुन्हा स्वर्गात गेला आणि पूर्वीप्रमाणेच त्या दिव्य इंद्राने आपलं राज्य सुखाने भोगलं.

य एनं श्रृणुयान्नित्यं सरमाख्यानमुत्तमम् । स गोमेधस्य यज्ञस्य फलं प्राप्नोति मानवः ।। १६.

जो माणूस हे उत्तम आख्यान रोज ऐकतो, त्याला गोमेध यज्ञाचं फळ मिळतं.

भ्रष्टराज्यश्च यो राजा श्रृणोतीदं समाहितः । स देवेन्द्र इव स्वर्गं राज्यं स्वं लभते नरः ।। १६.

कोणताही राजा, ज्याचं राज्य गेलेलं असेल, जर तो एकाग्रतेने हे ऐकतो, तर तो इंद्रासारखा आपलं राज्य परत मिळवतो.

धरण्युवाच । ये ते मणौ तदा देव उत्पन्ना नरपुंगवाः । तेषां वरो भगवता दत्तस्त्रेतायुगे किल ।। १७.

धरणी म्हणाली: हे देवा, त्या वेळी जे उत्तम पुरुष रत्नांमध्ये जन्मले, त्यांना भगवंताने त्रेतायुगात कोणता वर दिला?

राजानो भवितारो वै कथं तेषां समुद्भवः । किं च चक्रुर्हि ते कर्म पृथङ् नामानि शंस मे ।। १७.

ते राजे कोण असतील आणि ते कसे जन्माला येतील? त्यांनी कोणती कृत्ये केली? त्यांची वेगवेगळी नावे मला सांग.

श्रीवराह उवाच । सुप्रभो मणिजो यस्तु राजा नाम्ना महामनाः । तस्योत्पत्तिं वरारोहे श्रृणु त्वं भूतधारिणि ।। १७.

श्रीवराह म्हणाले: हे भूतधारिणी, तू ऐक, मी तुला सुप्रभ नावाच्या, रत्नातून जन्मलेल्या आणि महान मनाच्या राजाची उत्पत्ती सांगतो.

आसीद् राजा महाबाहुरादौ कृतयुगे पुरा । श्रुतकीर्तिरिति ख्यातस्त्रैलोक्ये बलवत्तरः ।। १७.

कृतयुगाच्या सुरुवातीला, एक बलवान राजा होता, त्याचं नाव श्रुतकीर्ती, आणि तो त्रैलोक्यात प्रसिद्ध आणि सामर्थ्यवान होता.

तस्य पुत्रत्वमापेदे सुप्रभो मणिजो धरे । प्रजापालेति वै नाम्ना श्रुतकीर्तिर्महाबलः ।। १७.

हे धरे, सुप्रभ हा रत्नातून जन्मलेला त्याचा पुत्र झाला; तो बलवान श्रुतकीर्ती प्रजापाळ नावानेही ओळखला जाई.

सैकस्मिंश्चिद् दिने प्रायाद् विपिनं श्वापदाकुम् । तत्रापश्यदृषेर्धन्यं महदाश्रममण्डलम् ।। १७.

एके दिवशी तो राजा वनात शिकार करायला गेला, तिथे त्याने एका ऋषीचं पवित्र आश्रम पाहिलं.

तस्मिन् महातपा नाम ऋषिः परधार्मिकः । तपस्तेपे निराहारो जपन् ब्रह्म सनातनम् ।। १७.

त्या ठिकाणी महातप नावाचा, परधर्माला समर्पित असा एक ऋषी होता, जो उपवास करत, सनातन ब्रह्माचा जप करत कठोर तप करत होता.

तत्रासौ पार्थिवः श्रीमान् प्रवेशाय मतिं तदा । चकार चाविशद् राजा प्रजापालो महातपाः ।। १७.

तिथे तो तेजस्वी प्रजापाळ राजा, आश्रमात प्रवेश करायचं ठरवून, त्या महातपस्वीच्या आश्रमात गेला.

तस्मिन् वराश्रमपदे वनवृक्षजात्या धराप्रसूतोर्जितमार्गजुष्टाः । लतागृहा इन्दुरविप्रकाशिनो नायासितज्ञाः कुलभृङ्गराजाः ।। १७.

त्या उत्तम आश्रमात, जमिनीवर उगवलेल्या विविध झाडांनी रस्ते शोभिवंत झाले होते, वेलींनी बांधलेली घरं चंद्रप्रकाशात उजळून निघाली होती, आणि मधमाशांचे राजा सहजपणे इकडून तिकडे फिरत होते.

सुरक्तपद्मोदरकोमलाग्र- नखाङ्गुलीभिः प्रसृतैः सुराणाम् । वराङ्गनाभिः पदपङ्क्तिमुच्चै- विंहाय भूमिं त्वपि वृत्रशत्रोः ।। १७.

कोमल, गुलाबी कमळासारख्या बोटांनी आणि नखांनी, त्या दिव्य कन्या झाडांच्या रांगेतून चालत, जमिनीला मागे टाकून, इंद्राच्या वीरावरही मात करणारी शोभा गाठत होत्या.

क्वचित् समीपे तमतीव हृष्टै- र्नानाद्विजैः षट्चृरणैश्च मत्तैः । वासद्भिरुच्चैर्विविधप्रमाणाः शाखाः सुपुष्पाः समयोगयुक्ताः ।। १७.

जवळच, अनेक प्रकारचे आनंदी पक्षी आणि मधाने मस्त झालेली सहा पायांची कीटकं राहत होती, आणि विविध आकारांची, फुलांनी डवरलेली फांद्या एकमेकांना जोडलेल्या होत्या.

कदम्बनीपार्ज्जुनशीलशाल- लतागृहस्थैर्मधुरस्वरेण । जुष्टं विहङ्गैः सुजनप्रयोगा निराकुला कार्यधृतिर्यथास्थैः ।। १७.

कदंब, नीप, अर्जुन, शाल या झाडांच्या वेलींनी बांधलेल्या घरांमध्ये गोड आवाजात गाणारे पक्षी, सज्जनांच्या संगतीला अनुरूप, शांत आणि आपापल्या कर्तव्याला जाग असायचे.

मखाग्निधूमैरुदिताग्निहोमै- स्ततः समन्तात् गृहमेधिभिर्द्विजैः । सिंहैरिवाधर्म्मकरी विदारितः स तीक्ष्णदंष्ट्रैर्वरमत्तकेसरैः ।। १७.

सर्व बाजूंनी यज्ञाग्नीचा धूर उठत होता, गृही आणि द्विजांनी यज्ञ चालू ठेवला होता; जणू सिंहाने अधर्म करणाऱ्या हत्तीला फाडून टाकावं, तसं तिथल्या श्रेष्ठ लोकांनी, तीक्ष्ण दात आणि सुंदर केसाळपणा असताना, अधर्माचा नाश केला.

एवं स राजा विविधानुपायान् वराश्रमे प्रेक्षमाणो विवेश । तस्मिद् प्रविष्टे तु स तीव्रतेजा महातपाः पुण्यकृतां प्रधानः । दृष्टो यथा भानुरनन्तभानुः कौश्यासने ब्रह्मविदां प्रधानः ।। १७.

अशा प्रकारे राजा त्या उत्तम आश्रमातील विविध गोष्टी पाहत होता आणि आत गेला; तेव्हा त्याने तेजस्वी, पुण्यवान, सर्वश्रेष्ठ महातपस्वीला, रेशमी आसनावर बसलेला, सूर्यासारखा तेजस्वी आणि ब्रह्मज्ञांमध्ये श्रेष्ठ असा पाहिला.

दृष्ट्वा स राजा विजयी मृगाणां मतिं विसस्मार मुनेः प्रसङ्गात् । चकार धर्मं प्रति मानसं सो अनुत्तमं प्राप्य नृपो मुनिं सः ।। १७.

मृगांमध्ये विजयी राजा पाहून, त्या ऋषींच्या उपस्थितीमुळे राजाच्या मनातले पूर्वीचे विचार विसरले गेले; पण त्या महान ऋषीला भेटल्यावर, राजाने आपले मन धर्माकडे वळवले.

स मुनिस्तं नृपं दृष्ट्वा प्रजापालमकल्मषम् । अभ्यागतक्रियां चक्रे आसनस्वागतादिभिः ।। १७.

त्या ऋषीने, निष्पाप प्रजापाळक राजाला पाहून, त्याचे स्वागत केले आणि आसन, आदर, पाहुणचार अशा विधीने त्याची योग्यरीतीने आदरपूर्वक पूजा केली.

ततः कृतासनो राजा प्रणम्य ऋषिपुङ्गवम् । पप्रच्छ वसुधे प्रश्नमिमं परमदुर्लभम् ।। १७.

नंतर, आसनावर बसल्यानंतर, राजाने त्या श्रेष्ठ ऋषीला वंदन केले आणि पृथ्वीविषयी अत्यंत कठीण असा हा प्रश्न विचारला.

भगवन् दुःखसंसारमग्नैः पुम्भिस्तितीर्षुभिः । यत्कार्यं तन्ममाचक्ष्व प्रणते शंसितव्रत ।। १७.

भगवन्, ज्यांचे व्रत प्रसिद्ध आहे, अशा आपल्याला मी नम्रतेने आलो आहे; संसाराच्या दुःखात बुडालेल्या आणि त्यातून सुटका हवी असलेल्या माणसांनी काय करावे, ते कृपया मला सांगा.

महातपा उवाच । संसारार्णवमज्जमानमनुजैः पोतः स्थिरोऽतिध्रुवः कार्यः पूजनदानहोमविविधैर्यज्ञैः समं ध्यायनैः । कीलैः कीलितमोक्षभिः सुरभटैरूर्ध्वं महारज्जुभिः प्राणाद्यैरधुना कुरुष्व नृपते पोतं त्रिलोकेश्वरम् ।। १७.

महान तपस्वी म्हणाले: राजन, जे लोक संसाराच्या महासागरात बुडत आहेत, त्यांनी भक्ती, दान, होम, विविध यज्ञ आणि ध्यान यांच्या सहाय्याने एक मजबूत आणि विश्वासू नौका तयार करावी. ती नौका मुक्तीच्या खिळ्यांनी आणि प्राण-आदिंच्या मोठ्या दोऱ्यांनी घट्ट बांधावी. आता, हे राजन, त्या त्रिलोकांच्या स्वामीला आपली नौका बनव.

नारायणं नरकहरं सुरेशं भक्त्या नमस्कुर्वति यो नृपेश । स वीतशोकः परमं विशोकं प्राप्नोति विष्णोः पदमव्ययं तत् ।। १७.

हे राजाधिराज, जो कोणी भक्तीने नरकहारी, देवांचा स्वामी नारायणाला वंदन करतो, त्याचा सारा शोक नाहीसा होतो आणि तो विष्णूचे ते परम, शोकरहित, अविनाशी स्थान प्राप्त करतो.

नृप उवाच । भगवन् सर्वधर्मज्ञ कथं विष्णुः सनातनः । पूज्यते मोक्षमिच्छद्भिः पुरुषैर्वद तत्त्वतः ।। १७.

राजा म्हणाला: भगवन्, सर्व धर्म जाणणाऱ्या आपण मला खरेखुरे सांगा, मोक्षाची इच्छा असलेल्या माणसांनी सनातन विष्णूची पूजा कशी करावी?

महातपा उवाच । श्रृणु राजन् महाप्राज्ञ यथा विष्णुः प्रसीदति । पुरुषाणां तथा स्त्रीणां सर्वयोगीश्वरो हरिः ।। १७.

महान तपस्वी म्हणाले: राजन, महाबुद्धिमान, ऐक, पुरुष असो वा स्त्री, सर्व योगींचे स्वामी हरि किंवा विष्णू कशा प्रकारे प्रसन्न होतो, ते मी सांगतो.