वराहपुराणम्

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ।। १६.

भूधराने 'तुला स्वर्गातून हाकलून दिलं आहे, मूर्खा' असं सांगितल्यावर, इंद्र सर्व देवांसह माणसांच्या लोकात गेला.

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेष्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ।। १६.

परमेश्वर, योगात श्रेष्ठ असलेल्या भगवंताने, तो जिंकता न येणारा पराभूत केल्यावर इंद्राने काय केलं?

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस्तदा । एतन्मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ।। १६.

त्या वेळी स्वर्गात विद्युच्छू आणि विद्युत्सू यांनी काय केलं, हे मला सांग, हे देव, माझ्या या शंकेचं समाधान तुझ्या कृपेने कर.

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्रि देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ।। १६.

श्रीवराह म्हणाले: त्या वेळी दूरजयाने पृथ्वी जिंकली आणि देवराज शतक्रतु पराभूत झाला; भारत देशात, वाराणसीच्या पूर्वेला, तो देव, यक्ष आणि महापाताळसर्पांसह राहू लागला.

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संश्रितौ १६.

त्या वेळी, हे सुंदर स्त्री, विद्युत्सू आणि विद्युच्छू यांनी योगाचा आश्रय घेतला आणि वायू व कर्मयोगाच्या साधनेमुळे दीर्घ ताप व ज्वर सहन केला.

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ।। १६.

दूरजय मरण पावला आणि समुद्राच्या आत गेला, हे ऐकून त्यांनी आपली चतुरंग सेना घेऊन देवांवर चाल केली.

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ।। १६.

त्या वेळी ते दोन्ही दैत्य मोठ्या सैन्यासह हिमालय पर्वतावर आले आणि तिथेच थांबले.

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंशिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ।। १६.

देवांनीही मोठं सैन्य एकत्र केलं आणि तयारी करत, इंद्रपद मिळवण्यासाठी एकत्र चर्चा केली.

अब्रवीत् तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेन तदन्तरम् ।। १६.

तेथे देवांचे गुरु, आंगिरस ऋषी म्हणाले: 'सर्वप्रथम गोमेध यज्ञ करा, मग पुढचं यज्ञ करा.'

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैरेकस्थितिरथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रमेष वै ।। १६.

सर्व अमरांनी एकत्र येऊन यज्ञ करावा; मी तुम्हाला हे सांगितलं आहे—हे लवकर करा.

एवमुक्तास्तदा देवा गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ।। १६.

असं सांगितल्यावर देवांनी गायी आणि इतर जनावरे यज्ञासाठी तयार केली, त्यांना सोडून दिलं आणि त्यांच्या रक्षणासाठी सरमा नेमली.

ताश्च गावो देवशुन्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ।। १६.

त्या गायी, सरमा त्यांच्या रक्षणासाठी पर्वतावर असताना, देव नसल्यामुळे, त्या गायी तिथे भटकत गेल्या जिथे दैत्य होते.

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रमूचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चार्यन्ते रक्षमाणया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ।। १६.

त्या गायी पाहून त्यांनी शुक्र पुजाऱ्याला विचारलं: 'यज्ञासाठीच्या या गायी, देव आणि ब्रह्मा सरमा यांच्या रक्षणाखाली आहेत, देव नसताना. आता काय करावं हे सांग.'

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ।। १६.

असं विचारल्यावर शुक्राने दैत्यांना सांगितलं: 'या गायी पटकन घेऊन जा, दैत्यांनो, वेळ दवडू नका.'

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गा यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ।। १६.

असं सांगितल्यावर दैत्यांनी त्या गायी मनमुराद पकडून नेल्या; त्या गायी हरवल्यावर सरमा त्यांचा माग काढण्यात मग्न झाली.

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ।। १६.

तिने पाहिलं की दितीच्या मुलांनी गायी डोंगरावर नेल्या आहेत; आणि दैत्यांनी त्या कुत्रीला देखील पाहिलं, तिच्या हालचालींवर विशेष लक्ष दिलं.

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ।। १६.

तिला पाहून त्यांनी गोड शब्दांत सांगितलं, 'हे सरमा, शुभे, या गायींचं दूध काढ आणि ते प्यावं.'

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद् ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यनायकाः ।। १६.

असं सांगितल्यावर तिला लगेच दूध दिलं; दैत्यांच्या प्रमुखांनी तिला दूध पिण्याची संधी दिली.

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमा विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ।। १६.

'हे भद्रे, या गायींबद्दल देवांच्या राजाला काहीही सांगू नकोस,' असं म्हणून त्यांनी त्या कुत्रीला जंगलात सोडलं.

तैर्मुक्ता सा सुरांस्तूर्णं जगाम खलु वेपती । नमश्चक्रे च देवेन्द्रं सरमा सुरसत्तमम् ।। १६.

त्यांनी सोडल्यावर ती घाबरत देवांकडे गेली आणि देवेंद्राला, सर्व देवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या, नमस्कार केला.

तस्याश्च मरुतो देवा देवेन्द्रेण निरूपिताः । गूढं गच्छत रक्षार्थं देवशुन्या महाबलाः ।। १६.

देवेंद्राने नेमलेले मरुतगण, त्या बलाढ्य दैवी कुत्रीसह, गुप्तपणे रक्षणासाठी निघाले.

इत्युक्तास्तेन सूक्ष्मेण वपुषा जग्मुरञ्जसा । तेऽप्यागम्य सुरेन्द्राय नमश्रक्रुर्धराधरे ।। १६.

अशा प्रकारे सांगितल्यावर, ते सर्व सूक्ष्म रूप घेऊन पटकन निघाले; आणि डोंगरावर पोहोचल्यावर देवेंद्राला वंदन केले.

तां देवराजः पप्रच्छ क्व गावः सरमेऽभवन् । एवमुक्ता तु सरमा न जानामीति चाब्रवीत् ।। १६.

देवताधिपतीने तिला विचारलं, 'सरमा, गायी कुठे आहेत?' तेव्हा सरमा म्हणाली, 'मला माहित नाही.'

तत इन्द्रो रुषा युक्तो यज्ञार्थमुपकल्पिताः । गावः क्व चेति मरुतः प्रोवाचेदं शुनी कथम् ।। १६.

मग इंद्र रागाने भरून, 'यज्ञासाठी तयार केलेल्या गायी कुठे आहेत?' असं मरुतगणांना आणि त्या कुत्रीला विचारू लागला.

एवमुक्तास्तु मरुतो देवेन्द्रेण धराधरे । कथयामासुरव्यग्राः कर्म्म तत् सरमाकृतम् ।। १६.

डोंगरावर इंद्राने विचारल्यावर, मरुतगण घाबरून सरमाने केलेलं सर्व कृत्य सांगू लागले.

तत इन्द्रः समुत्थाय पदा संताडयच्छुनीम् । क्रोधेन महताविष्टो देवेन्द्रः पाकशासनः ।। १६.

मग इंद्र उठून, प्रचंड रागाने, त्या कुत्रीला पायाने मारलं; तो वज्रधारी देवांचा स्वामी होता.

क्षीरं पीतं त्वया मूढे गावस्ताश्चासुरैर्हृताः । एवमुक्त्वा पदा तेन ताडिता सरमा धरे ।। १६.

'मूढे, तू दूध प्यायलंस आणि गायी दैत्यांनी पळवल्या,' असं म्हणून इंद्राने डोंगरावर सरमेला पायाने मारलं.

तस्येन्द्रपादघातेन क्षीरं वक्त्रात् प्रसुस्त्रुवे । स्त्रवता तेन पयसा सा शुनी यत्र गा भवन् । जगाम तत्र देवेन्द्रः सहसैन्यस्तदा धरे ।। १६.

इंद्राच्या पायाच्या ठोक्याने तिच्या तोंडातून दूध वाहू लागलं; त्या वाहणाऱ्या दुधासह ती कुत्री जिथे गायी होत्या तिथे गेली, आणि मग इंद्रही आपल्या सैन्यासह तिथे गेला.

गत्वा चापश्यद् देवेन्द्रस्ता गा दैत्यैरुपाहृताः । पालनां चक्रुर्ये दैत्या बलिनो भृशम् । ते सैन्यैर्निहताः सद्यस्तत्यजुर्गाः स्वमूर्त्तिभिः ।। १६.

तिथे जाऊन इंद्राने पाहिलं की दैत्यांनी गायी आणल्या आहेत आणि ते त्यांचं काटेकोरपणे रक्षण करत आहेत; पण त्या बलाढ्य दैत्यांना सैन्याने लगेच मारलं आणि ते आपापल्या मूळ रूपात परतले.