वराहपुराणम्

पञ्जरस्थो यथा सिंहः कोऽस्मांस्त्राता भवेदिति 172.

पिंजऱ्यात अडकलेल्या सिंहासारखा तो विचार करत होता, 'आता आपल्याला कोण वाचवणार?'

रुरोदोच्चैः स्वरं दीना हा कष्टमिति जल्पती

ती मोठ्याने, दुःखी स्वरात रडू लागली, 'हाय, किती वाईट!' असं म्हणत.

श्रूयते बहुधाकारो गोकर्णोऽप्यतिदुःखितः

असं ऐकायला येतं की, गोकर्णालाही अनेक प्रकारे फार दुःख झालं.

प्राञ्जलिर्दीनया वाचा सान्त्वयामास ताः शनैः

त्याने हात जोडून, हलक्या आणि दुःखाने भरलेल्या आवाजात त्यांना हळूहळू धीर दिला.

भविता यदि तत्राहं राजानं तं निवारयम्

जर मी तिथे असेन, तर त्या राजाला मी थांबवीन.

इत्युक्तमात्रे वचने ताः सर्वा लब्धचेतसः कस्त्वं कथय कस्माच्च स्थानाद्यत्त्वमिहागतः

हे शब्द ऐकताच त्या सगळ्यांनी धीर धरला—'तू कोण आहेस? आणि इथं का आलास, सांग.'

गोकर्ण उवाच पूर्वं दृष्टा भवत्यो वै चार्वंग्यश्चारुलोचनाः

गोकर्ण म्हणाला—पूर्वी मी तुम्हा सर्वांना पाहिलं होतं, सुंदर रूपाच्या आणि सुंदर डोळ्यांच्या.

इदानीं मलिना जाता मम शोकविवर्द्धनाः

आता मात्र तुम्ही मलिन दिसता, आणि त्यामुळे माझं दुःख वाढलं आहे.

ज्येष्ठा सोवाच तस्याग्रे पुष्पजात्या स्वलंकृताः

त्याच्या समोर ज्येष्ठेने, स्वतःच्या जातीच्या फुलांनी सजून, बोलायला सुरुवात केली.

हृद्यवेषाः सुचार्वंग्यः पुष्पवृद्धिरताः तदा

त्या काळी त्यांचे रूप मनमोहक होते, अंग सुंदर होते आणि ते फुलांची वाढ करण्यासाठी नेहमीच झटत असत.

राजलोकैः पीडिताश्च च्छेदनोन्मूलनेन च 172.

पण राजाच्या नोकरांनी त्यांना छाटून आणि मूळासकट उपटून त्रास दिला.

पुष्पमालाविहीनाश्च मूलस्कन्धावशेषिताः

फुलांच्या माळा नसल्याने, फक्त मूळ आणि खोड उरले.

यो देवस्तत्र पाषाणो मृत्पिण्डेष्टकयन्त्रितः

तेथे जो देव आहे, तो दगडाचा असून मातीच्या किंवा विटांच्या गाठीमध्ये ठेवलेला आहे.

पुण्यं सोदकपूर्णोऽयं तस्यारामस्य सेचकम्

हे पाण्याने भरलेले पात्र पुण्याचे आहे; ते त्या बागेची पाणी देण्याची सोय करते.

ये च वृक्षाः फलोपेतास्ते सौवर्णाश्च सत्तम तस्या नाशाद्यथा नोऽत्र जातेयं च विरूपता

जे झाडे फळांनी भरलेली आहेत, आणि जे सोन्याची आहेत, हे श्रेष्ठा, ती नष्ट झाली तर येथे जशी कुरूपता आली आहे, तशी होणार नाही.

गोकर्ण उवाच करणात्कूपदेवानां तस्य पुण्यफलं वद

गोकर्ण म्हणाला: तेथे विहिरींचे देव बनवल्याने काय पुण्य मिळते ते मला सांग.

ज्येष्ठोवाच इष्टेन लभते स्वर्गं पूर्त्ते मोक्षं च विन्दति

ज्येष्ठ म्हणाले: यज्ञ केल्याने स्वर्ग मिळतो; पुण्यकर्मांनी मोक्ष मिळतो.

वापीकूपतडागानि देवतायतनानि च

विहिरी, कूप, तळे आणि देवांची मंदिरे—

भूमिदानेन ये लोका गोदानेन च कीर्त्तिताः

भूमीदान आणि गोधन केल्याने मिळणारे लोक लोकांमध्ये प्रसिद्ध आहेत.

अश्वत्थमेकं पिचुमन्दमेकं न्यग्रोधमेकं दश पुष्पजातीः

एक अश्वत्थ, एक पिचुमंद, एक वड आणि दहा प्रकारची फुलांची झाडे—

यथा सुपुत्रः कुलमुद्धरेद्धि यथाऽतिकृच्छ्रान्नियमप्रयत्नात् 172.

जसा चांगला मुलगा कुटुंबाचा उद्धार करतो, तसा मोठ्या प्रयत्नाने आणि नियमाने—

गोकर्ण उवाच छायाविश्रामपथिकैः पक्षिणां निलयेन च

गोकर्ण म्हणाला: प्रवाशांना सावली आणि विश्रांती मिळते, पक्ष्यांना निवारा मिळतो—

पत्रमूलत्वगाद्यैश्च औषधार्थं तु देहिनाम्

त्यांची पाने, मूळ, साली वगैरे औषध म्हणून जीवांना उपयोगी पडतात.

गृहकृत्यानि काष्ठानि क्षुद्रजन्तुगृहास्तथा

त्यांचे लाकूड घरगुती कामांसाठी वापरतात आणि लहान प्राण्यांना घर मिळते.

फलन्ति वत्सरे मध्ये द्विवारं शकुनादयः एवं पुत्रसमारोपा एवं तत्त्वविदो विदुः

वर्षाच्या मध्यात दोनदा फळे येतात; पक्षी वगैरे त्याचा आस्वाद घेतात. ज्यांना सत्याची ओळख आहे, ते पुत्रारोपणही असाच मानतात.

श्रीवराह उवाच हा कष्टं कथमित्येव मुमोह च पपात ह

श्रीवराह म्हणाले: अरे देवा! किती दु:ख! असे म्हणून ते बेशुद्ध झाले आणि खाली कोसळले.

ताभिराश्वासितो धीमान्ससंज्ञो वारिणोक्षितः

त्यांनी धीर दिल्यावर, तो बुद्धिमान पुन्हा शुद्धीवर आला आणि पाण्याचा शिंपड केला.

गोकर्ण उवाच मथुरायां ममैवतदुद्यानं देवतागृहम्

गोकर्ण म्हणाला: मथुरेतला तो बाग आणि देवळं माझंच आहे.

यदि तत्र गतश्चाहं पितृराज्ञोस्तु सन्निधौ

जर मी तिथे गेलो, तर पितरांच्या राजाच्या उपस्थितीत जाऊ दे.