वराहपुराणम्

नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ।। १५.

जो नरसिंहरूप धारण करतो, काळानुसार अमर आहे, योग्यांमध्ये सर्वात भयंकर, भीषण मुख असलेला, सोन्यासारखा तेजस्वी, रत्नांनी भरलेला, असुरांचा नाश करणारा — तो आमचे रक्षण करो.

बलेर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाष्ठाऽजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदा क्रान्तवान् यः स पातु ।। १५.

महात्मा ज्याने बळीच्या यज्ञाचा नाश करण्यासाठी स्वतःचे गूढ योगरूप घेतले, दंड, काठी आणि मृगचर्म यांची चिन्हे धारण केली, आणि पुन्हा पावलाने पृथ्वी व्यापली — तो माझे रक्षण करो.

त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ।। १५.

ज्याने एकवीस वेळा पृथ्वी जिंकली आणि विजय मिळवून ती कश्यपाला दिली, तो प्रचंड, जमदग्नीपुत्र, सज्जनांचा रक्षक, हिरण्यगर्भ, असुरांचा नाश करणारा — तो माझे रक्षण करो.

चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेद- श्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ।। १५.

ज्याचे मूळ रूप चार प्रकारचे आहे, हिरण्यगर्भासारखे दिसते, रामासारख्या अनेक रूपांनी विविध अवतार घेतले — तो असुरांचा नाश करणारा आमचे रक्षण करो.

चाणूरकंसासुरदर्पभीते- र्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी । युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ।। १५.

चाणूर, कंस आणि इतर असुरांच्या भीतीने, घाबरलेल्या देवांना अभय देण्यासाठी, प्रत्येक युगात वासुदेव झाला, प्रत्येक कल्पात अद्भुत रूपे घेतो; प्रत्येक युगात कल्की नावाने, महान आत्मा, अनेक रूपे घेऊन वर्णव्यवस्थेची पुनर्स्थापना करतो.

सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चराणि सोऽव्यात् ।। १५.

तो सनातन, ब्रह्ममय, प्राचीन आहे, ज्याचे रूप देव, सिद्ध आणि दैत्य ज्ञानाचा मार्ग सोडून पाहू शकत नाहीत; तरीही ते त्याची अनेक प्रकारे पूजा करतात. मत्स्यादि रूपे घेऊन सर्वत्र संचार करणारा तो आमचे रक्षण करो.

नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ।। १५.

पुरुषोत्तम, तुला नमस्कार, पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार! पुढे आणि मागे तुला नमस्कार; मला मुक्तीच्या मार्गावर ने, तुला नमस्कार!

एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ।। १५.

त्या महर्षीने एकाग्र चित्ताने भक्तीपूर्वक नमस्कार करत असताना, स्वतः चक्र आणि गदा धारण केलेला देव त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाला.

तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ।। १५.

त्यांना पाहताच त्या ऋषींचं मन पूर्णपणे शांत आणि स्थिर राहून, त्यांच्या देहातून वर गेलं; आणि त्यांनी ते शाश्वत ब्रह्म प्राप्त केल्यावर, तो दिव्य आत्मा पुनर्जन्म न होणाऱ्या मुक्तीत विलीन झाला.

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ।। १६.

त्यावेळी पृथ्वी म्हणाली: त्या वेळी दुर्वासांनी देवराज शतक्रतु यांना शाप दिला होता; तू सुप्रतीकाचा पुत्र होऊन माणसांत राहशील.

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ।। १६.

भूधराने 'तुला स्वर्गातून हाकलून दिलं आहे, मूर्खा' असं सांगितल्यावर, इंद्र सर्व देवांसह माणसांच्या लोकात गेला.

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेष्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ।। १६.

परमेश्वर, योगात श्रेष्ठ असलेल्या भगवंताने, तो जिंकता न येणारा पराभूत केल्यावर इंद्राने काय केलं?

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस्तदा । एतन्मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ।। १६.

त्या वेळी स्वर्गात विद्युच्छू आणि विद्युत्सू यांनी काय केलं, हे मला सांग, हे देव, माझ्या या शंकेचं समाधान तुझ्या कृपेने कर.

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्रि देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ।। १६.

श्रीवराह म्हणाले: त्या वेळी दूरजयाने पृथ्वी जिंकली आणि देवराज शतक्रतु पराभूत झाला; भारत देशात, वाराणसीच्या पूर्वेला, तो देव, यक्ष आणि महापाताळसर्पांसह राहू लागला.

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संश्रितौ १६.

त्या वेळी, हे सुंदर स्त्री, विद्युत्सू आणि विद्युच्छू यांनी योगाचा आश्रय घेतला आणि वायू व कर्मयोगाच्या साधनेमुळे दीर्घ ताप व ज्वर सहन केला.

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ।। १६.

दूरजय मरण पावला आणि समुद्राच्या आत गेला, हे ऐकून त्यांनी आपली चतुरंग सेना घेऊन देवांवर चाल केली.

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ।। १६.

त्या वेळी ते दोन्ही दैत्य मोठ्या सैन्यासह हिमालय पर्वतावर आले आणि तिथेच थांबले.

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंशिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ।। १६.

देवांनीही मोठं सैन्य एकत्र केलं आणि तयारी करत, इंद्रपद मिळवण्यासाठी एकत्र चर्चा केली.

अब्रवीत् तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेन तदन्तरम् ।। १६.

तेथे देवांचे गुरु, आंगिरस ऋषी म्हणाले: 'सर्वप्रथम गोमेध यज्ञ करा, मग पुढचं यज्ञ करा.'

यष्टव्यं क्रतुभिः सर्वैरेकस्थितिरथामराः । उपदेशो मया दत्तः क्रियतां शीघ्रमेष वै ।। १६.

सर्व अमरांनी एकत्र येऊन यज्ञ करावा; मी तुम्हाला हे सांगितलं आहे—हे लवकर करा.

एवमुक्तास्तदा देवा गाः पशूंश्चानुकल्प्य ते । मुमुचुश्चरणार्थाय रक्षार्थं सरमां ददुः ।। १६.

असं सांगितल्यावर देवांनी गायी आणि इतर जनावरे यज्ञासाठी तयार केली, त्यांना सोडून दिलं आणि त्यांच्या रक्षणासाठी सरमा नेमली.

ताश्च गावो देवशुन्या रक्ष्यमाणा धराधरे । तत्र जग्मुस्तदा गावश्चरन्त्यो यत्र तेऽसुराः ।। १६.

त्या गायी, सरमा त्यांच्या रक्षणासाठी पर्वतावर असताना, देव नसल्यामुळे, त्या गायी तिथे भटकत गेल्या जिथे दैत्य होते.

ते च गावस्तु ता दृष्ट्वा शुक्रमूचुः पुरोहितम् । पश्वर्थं देवगा ब्रह्मंश्चार्यन्ते रक्षमाणया । देवशून्या सरमया वद किं क्रियतेऽधुना ।। १६.

त्या गायी पाहून त्यांनी शुक्र पुजाऱ्याला विचारलं: 'यज्ञासाठीच्या या गायी, देव आणि ब्रह्मा सरमा यांच्या रक्षणाखाली आहेत, देव नसताना. आता काय करावं हे सांग.'

एवमुक्तस्तदा शुक्रः प्रत्युवाचासुरांस्तदा । एता गा ह्रियतां शीघ्रमसुरा मा विलम्बथ ।। १६.

असं विचारल्यावर शुक्राने दैत्यांना सांगितलं: 'या गायी पटकन घेऊन जा, दैत्यांनो, वेळ दवडू नका.'

एवमुक्तास्तदा दैत्या जह्रुस्ता गा यदृच्छया । हृतासु तासु सरमा मार्गमन्वेषणे रता ।। १६.

असं सांगितल्यावर दैत्यांनी त्या गायी मनमुराद पकडून नेल्या; त्या गायी हरवल्यावर सरमा त्यांचा माग काढण्यात मग्न झाली.

अपश्यत् सा दितेः पुत्रैर्नीता गावो धराधरे । दैत्यैरपि शुनी दृष्टा दृष्टमार्गा विशेषतः ।। १६.

तिने पाहिलं की दितीच्या मुलांनी गायी डोंगरावर नेल्या आहेत; आणि दैत्यांनी त्या कुत्रीला देखील पाहिलं, तिच्या हालचालींवर विशेष लक्ष दिलं.

दृष्ट्वा ते तां च साम्नैव सामपूर्वमिदं वचः । आसां गवां तु दुग्ध्वैव क्षीरं त्वं सरमे शुभे ।। १६.

तिला पाहून त्यांनी गोड शब्दांत सांगितलं, 'हे सरमा, शुभे, या गायींचं दूध काढ आणि ते प्यावं.'

पिबस्वैवमिति प्रोक्ता तस्यै तद् ददुरञ्जसा । दत्त्वा तु क्षीरपानं तु तस्यै ते दैत्यनायकाः ।। १६.

असं सांगितल्यावर तिला लगेच दूध दिलं; दैत्यांच्या प्रमुखांनी तिला दूध पिण्याची संधी दिली.

मा भद्रे देवराजाय गाश्चेमा विनिवेदय । एवमुक्त्वा ततो दैत्या मुमुचुस्तां शुनीं वने ।। १६.

'हे भद्रे, या गायींबद्दल देवांच्या राजाला काहीही सांगू नकोस,' असं म्हणून त्यांनी त्या कुत्रीला जंगलात सोडलं.