वराहपुराणम्

धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ।। १५.

पृथ्वी म्हणाली — प्रभो, हा गौरमुख कोण आहे? मागील जन्मात त्याचे नाव काय होते? आणि त्याला हे कसे आठवले? आठवल्यावर त्या श्रेष्ठाने काय केले?

श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षादन्यस्मिन् ब्रह्म जन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ।। १५.

श्रीवराह म्हणाले — ब्रह्मा, दुसऱ्या जन्मात तो स्वतः भृगु होता. त्याच्या वंशातला हा महर्षी मार्कंडेय आहे.

पुत्रैस्तु बोधिता यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ।। १५.

ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितले होते की, तुमचे पुत्र तुम्हाला योग्य मार्ग दाखवतील आणि तुम्ही उत्तम स्थितीला पोहोचाल; हेच मार्कंडेयाला आठवण करून दिले गेले.

सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ।। १५.

त्यांनी सर्व जन्मांची आठवण काढली आणि जे काही घडले ते आठवले. हे सुंदर स्त्री, ते मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.

एवं श्राद्धविधानेन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ।। १५.

अशा प्रकारे, त्या ऋषीने बारा वर्षे पितरांसाठी श्राद्धविधी करून नंतर हरिचे स्तोत्र म्हणायला सुरुवात केली.

प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ।। १५.

तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेल्या प्रभास या तीर्थस्थळी गौरमुख तिथे उभा राहून दैत्यांचा संहार करणाऱ्या देवतेचे स्तवन करू लागला.

गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ।। १५.

गौरमुख म्हणाला — मी महेंद्र, शत्रूंचा गर्व मोडणारा, शिव, नारायण, ब्रह्मज्ञान्यांचा आधार, सूर्य, चंद्र आणि अश्विनींसोबत असणारा आद्य, प्राचीन, दैत्यांचा संहार करणारा आणि नेहमीच असणारा हरि याचे स्तवन करतो.

चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ - छटाहवार्च्चिः सुरशत्रुहाद्यः ।। १५.

ज्याने वेदांचा नाश झाल्यावर पूर्वी मत्स्यरूप घेतले, ज्याचे महान शरीर पृथ्वीला धारण करणारे होते, ज्याचा तेजस्वी शेपटा वीजेसारखा चमकत होता, देवांचा शत्रू पहिला संहार करणारा —

तथाब्धिमन्थानकृते गिरीन्द्रं दधार यः कौर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ।। १५.

समुद्र मंथनासाठी ज्याने प्राचीन कूर्मरूप धारण करून मोठा पर्वत पाठीवर घेतला, जनकल्याणासाठी असणारा तो आदिपुरुष, देवांचा स्वामी, दैत्यांचा संहारक — तो माझे रक्षण करो.

महावराहः सततं पृथिव्यास् तलात्तलं प्राविशद् यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ।। १५.

जो महान वराह नेहमी पृथ्वीच्या तळातून तळाकडे गेला, यज्ञमूर्ती म्हणून ओळखला जातो, देव आणि सिद्धांनी वंदनीय आहे — तो प्राचीन दैत्यांचा संहारक माझे रक्षण करो.

नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ।। १५.

जो नरसिंहरूप धारण करतो, काळानुसार अमर आहे, योग्यांमध्ये सर्वात भयंकर, भीषण मुख असलेला, सोन्यासारखा तेजस्वी, रत्नांनी भरलेला, असुरांचा नाश करणारा — तो आमचे रक्षण करो.

बलेर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाष्ठाऽजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदा क्रान्तवान् यः स पातु ।। १५.

महात्मा ज्याने बळीच्या यज्ञाचा नाश करण्यासाठी स्वतःचे गूढ योगरूप घेतले, दंड, काठी आणि मृगचर्म यांची चिन्हे धारण केली, आणि पुन्हा पावलाने पृथ्वी व्यापली — तो माझे रक्षण करो.

त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ।। १५.

ज्याने एकवीस वेळा पृथ्वी जिंकली आणि विजय मिळवून ती कश्यपाला दिली, तो प्रचंड, जमदग्नीपुत्र, सज्जनांचा रक्षक, हिरण्यगर्भ, असुरांचा नाश करणारा — तो माझे रक्षण करो.

चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेद- श्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ।। १५.

ज्याचे मूळ रूप चार प्रकारचे आहे, हिरण्यगर्भासारखे दिसते, रामासारख्या अनेक रूपांनी विविध अवतार घेतले — तो असुरांचा नाश करणारा आमचे रक्षण करो.

चाणूरकंसासुरदर्पभीते- र्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी । युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ।। १५.

चाणूर, कंस आणि इतर असुरांच्या भीतीने, घाबरलेल्या देवांना अभय देण्यासाठी, प्रत्येक युगात वासुदेव झाला, प्रत्येक कल्पात अद्भुत रूपे घेतो; प्रत्येक युगात कल्की नावाने, महान आत्मा, अनेक रूपे घेऊन वर्णव्यवस्थेची पुनर्स्थापना करतो.

सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चराणि सोऽव्यात् ।। १५.

तो सनातन, ब्रह्ममय, प्राचीन आहे, ज्याचे रूप देव, सिद्ध आणि दैत्य ज्ञानाचा मार्ग सोडून पाहू शकत नाहीत; तरीही ते त्याची अनेक प्रकारे पूजा करतात. मत्स्यादि रूपे घेऊन सर्वत्र संचार करणारा तो आमचे रक्षण करो.

नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ।। १५.

पुरुषोत्तम, तुला नमस्कार, पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार! पुढे आणि मागे तुला नमस्कार; मला मुक्तीच्या मार्गावर ने, तुला नमस्कार!

एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ।। १५.

त्या महर्षीने एकाग्र चित्ताने भक्तीपूर्वक नमस्कार करत असताना, स्वतः चक्र आणि गदा धारण केलेला देव त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाला.

तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ।। १५.

त्यांना पाहताच त्या ऋषींचं मन पूर्णपणे शांत आणि स्थिर राहून, त्यांच्या देहातून वर गेलं; आणि त्यांनी ते शाश्वत ब्रह्म प्राप्त केल्यावर, तो दिव्य आत्मा पुनर्जन्म न होणाऱ्या मुक्तीत विलीन झाला.

धरण्युवाच । तदा दुर्वाससा शप्तो देवराजः शतक्रतुः । वसिष्यसि त्वं मर्त्त्येषु सुप्रतीकसुतेन तु ।। १६.

त्यावेळी पृथ्वी म्हणाली: त्या वेळी दुर्वासांनी देवराज शतक्रतु यांना शाप दिला होता; तू सुप्रतीकाचा पुत्र होऊन माणसांत राहशील.

उत्सादितो दिवो मूढेत्येवमुक्तस्तु भूधर । इन्द्रो मर्त्त्यमुपागम्य सर्वदेवसमन्वितः ।। १६.

भूधराने 'तुला स्वर्गातून हाकलून दिलं आहे, मूर्खा' असं सांगितल्यावर, इंद्र सर्व देवांसह माणसांच्या लोकात गेला.

किं चकार च तस्मिंस्तु दुर्जये च निपातिते । परमेष्ठिना भगवता तेन योगविदुत्तमौ ।। १६.

परमेश्वर, योगात श्रेष्ठ असलेल्या भगवंताने, तो जिंकता न येणारा पराभूत केल्यावर इंद्राने काय केलं?

स्वर्गे विद्युत्सुविद्युच्च तौ च किं चक्रतुस्तदा । एतन्मे संशयं देव कथयस्व प्रसादतः ।। १६.

त्या वेळी स्वर्गात विद्युच्छू आणि विद्युत्सू यांनी काय केलं, हे मला सांग, हे देव, माझ्या या शंकेचं समाधान तुझ्या कृपेने कर.

श्रीवराह उवाच । दूर्जयेन जितो धात्रि देवराजः शतक्रतुः । भारते हि तदा वर्षे वाराणस्यां तु पूर्वतः । आश्रित्य संस्थितो देवैः सह यक्षमहोरगैः ।। १६.

श्रीवराह म्हणाले: त्या वेळी दूरजयाने पृथ्वी जिंकली आणि देवराज शतक्रतु पराभूत झाला; भारत देशात, वाराणसीच्या पूर्वेला, तो देव, यक्ष आणि महापाताळसर्पांसह राहू लागला.

विद्युत्सुविद्युच्च तदा योगमास्थाय शोभने । दीर्घतापज्वरं वायुकर्मयोगेन संश्रितौ १६.

त्या वेळी, हे सुंदर स्त्री, विद्युत्सू आणि विद्युच्छू यांनी योगाचा आश्रय घेतला आणि वायू व कर्मयोगाच्या साधनेमुळे दीर्घ ताप व ज्वर सहन केला.

तं दुर्जयं मृतं श्रुत्वा समुद्रान्तःस्थितं तदा । आनीय चतुरङ्गं तु देवान् प्रति विजग्मतुः ।। १६.

दूरजय मरण पावला आणि समुद्राच्या आत गेला, हे ऐकून त्यांनी आपली चतुरंग सेना घेऊन देवांवर चाल केली.

आगत्य तौ तदा दैत्यौ महत्सैन्येन पर्वतम् । हिमवन्तं समाश्रित्य संस्थितौ तु बभूवतुः ।। १६.

त्या वेळी ते दोन्ही दैत्य मोठ्या सैन्यासह हिमालय पर्वतावर आले आणि तिथेच थांबले.

देवा अपि महत्सैन्यं संहत्य कृतदंशिताः । मन्त्रयाञ्चक्रुरव्यग्रा ऐन्द्रं पदमभीप्सवः ।। १६.

देवांनीही मोठं सैन्य एकत्र केलं आणि तयारी करत, इंद्रपद मिळवण्यासाठी एकत्र चर्चा केली.

अब्रवीत् तत्र देवानां गुरुराङ्गिरसो मुनिः । गोमेधेन यजघ्वं वै प्रथमेन तदन्तरम् ।। १६.

तेथे देवांचे गुरु, आंगिरस ऋषी म्हणाले: 'सर्वप्रथम गोमेध यज्ञ करा, मग पुढचं यज्ञ करा.'