वराहपुराणम्

वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगममं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ।। १४.

श्राद्ध करताना राग, प्रवास आणि घाई टाळावी. हेच तीन नियम जेवणाऱ्यालाही लागू होतात, याबद्दल काहीही शंका नाही.

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहा द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ।। १४.

विश्वदेव, पितर, आईचे वडील आणि संपूर्ण वंश, हे सर्व श्राद्ध नीटपणे करणाऱ्यामुळे तृप्त होतात.

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद् विप्रेन्द्र शस्यते ।। १४.

पितरांना सोम तृप्त करतो आणि चंद्र योगाचा आधार आहे. म्हणून, योगयुक्त श्राद्ध श्रेष्ठ मानलं जातं.

सहस्त्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ।। १४.

जर हजार ब्राह्मण असले, तरी त्यांच्यासमोर योगी उभा राहिला, तर तो सर्व जेवणाऱ्यांना आणि यजमानालाही तारतो.

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शंभुना तथा ।। १४.

हे मला सनत्कुमारांनी पूर्वकल्पात सांगितलं होतं, श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि वायू व देवांमध्ये शंभू यांनीही सांगितलं.

ऋषीणां शक्तिपुत्रेण तथा मैत्रेयसंज्ञिते । भविष्यति क्रमाद् यावन् मया ते कथितं द्विज ।। १४.

ऋषींच्या शक्तिपुत्राने, ज्याला मैत्रेय म्हणतात, त्यानेही हे सांगितलं. जसं पुढे घडेल, तसं मी तुला सांगितलं आहे, द्विजांनो.

) इयं सर्वपुराणेषु सामान्या पैतृकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ।। १४.

सर्व पुराणांमध्ये हीच पितृकर्माची सर्वसाधारण पद्धत आहे. या कर्मांचा योग्य क्रम समजून घेतल्यावर, माणूस बंधनातून मुक्त होतो.

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ।। १४.

या मार्गावर चालून, कठोर व्रत पाळणाऱ्या ऋषींनी मोक्ष मिळवला. आता, गायीच्या मुखातून जाणाऱ्या मार्गाने, तूही असाच श्रेष्ठ हो.

इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन् यष्ट्वा हरिं ध्यायेद् यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ।। १४.

हे मी तुला भक्तीभावाने सांगितलं, श्रेष्ठ द्विजा. पितरांची पूजा करून, हरिचं ध्यान करावं — याहून श्रेष्ठ काही नाही. पितृकर्मापेक्षा मोठं तंत्र नाही, हे निश्चित.

श्रीवराह उवाच । एतच्छ्रुत्वा तदा धात्रि पितृतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ।। १५.

श्रीवराह म्हणाले — हे पृथ्वी, हे ऐकून त्या वेळी महर्षी मार्कंडेय, ज्यांना तू त्यांच्या पितरांचे विधी आणि शंभर जन्मांची आठवण करून दिलीस, त्यांनी सर्व काही आठवले.

धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ।। १५.

पृथ्वी म्हणाली — प्रभो, हा गौरमुख कोण आहे? मागील जन्मात त्याचे नाव काय होते? आणि त्याला हे कसे आठवले? आठवल्यावर त्या श्रेष्ठाने काय केले?

श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षादन्यस्मिन् ब्रह्म जन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ।। १५.

श्रीवराह म्हणाले — ब्रह्मा, दुसऱ्या जन्मात तो स्वतः भृगु होता. त्याच्या वंशातला हा महर्षी मार्कंडेय आहे.

पुत्रैस्तु बोधिता यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ।। १५.

ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितले होते की, तुमचे पुत्र तुम्हाला योग्य मार्ग दाखवतील आणि तुम्ही उत्तम स्थितीला पोहोचाल; हेच मार्कंडेयाला आठवण करून दिले गेले.

सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ।। १५.

त्यांनी सर्व जन्मांची आठवण काढली आणि जे काही घडले ते आठवले. हे सुंदर स्त्री, ते मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.

एवं श्राद्धविधानेन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ।। १५.

अशा प्रकारे, त्या ऋषीने बारा वर्षे पितरांसाठी श्राद्धविधी करून नंतर हरिचे स्तोत्र म्हणायला सुरुवात केली.

प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ।। १५.

तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेल्या प्रभास या तीर्थस्थळी गौरमुख तिथे उभा राहून दैत्यांचा संहार करणाऱ्या देवतेचे स्तवन करू लागला.

गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ।। १५.

गौरमुख म्हणाला — मी महेंद्र, शत्रूंचा गर्व मोडणारा, शिव, नारायण, ब्रह्मज्ञान्यांचा आधार, सूर्य, चंद्र आणि अश्विनींसोबत असणारा आद्य, प्राचीन, दैत्यांचा संहार करणारा आणि नेहमीच असणारा हरि याचे स्तवन करतो.

चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ - छटाहवार्च्चिः सुरशत्रुहाद्यः ।। १५.

ज्याने वेदांचा नाश झाल्यावर पूर्वी मत्स्यरूप घेतले, ज्याचे महान शरीर पृथ्वीला धारण करणारे होते, ज्याचा तेजस्वी शेपटा वीजेसारखा चमकत होता, देवांचा शत्रू पहिला संहार करणारा —

तथाब्धिमन्थानकृते गिरीन्द्रं दधार यः कौर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ।। १५.

समुद्र मंथनासाठी ज्याने प्राचीन कूर्मरूप धारण करून मोठा पर्वत पाठीवर घेतला, जनकल्याणासाठी असणारा तो आदिपुरुष, देवांचा स्वामी, दैत्यांचा संहारक — तो माझे रक्षण करो.

महावराहः सततं पृथिव्यास् तलात्तलं प्राविशद् यो महात्मा । यज्ञाङ्गसंज्ञः सुरसिद्धवन्द्यः स पातु मां दैत्यहरः पुराणः ।। १५.

जो महान वराह नेहमी पृथ्वीच्या तळातून तळाकडे गेला, यज्ञमूर्ती म्हणून ओळखला जातो, देव आणि सिद्धांनी वंदनीय आहे — तो प्राचीन दैत्यांचा संहारक माझे रक्षण करो.

नृसिंहरूपी च भवत्यजस्त्रं युगे युगे योगिवरोग्रभीमः । करालवक्त्रः कनकाग्रवर्चा रत्नाशयोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ।। १५.

जो नरसिंहरूप धारण करतो, काळानुसार अमर आहे, योग्यांमध्ये सर्वात भयंकर, भीषण मुख असलेला, सोन्यासारखा तेजस्वी, रत्नांनी भरलेला, असुरांचा नाश करणारा — तो आमचे रक्षण करो.

बलेर्मखध्वंसकृते महात्मा स्वां गूढतां योगवपुःस्वरूपः । स दण्डकाष्ठाऽजिनलक्षणः पुनः क्षितिं च पदा क्रान्तवान् यः स पातु ।। १५.

महात्मा ज्याने बळीच्या यज्ञाचा नाश करण्यासाठी स्वतःचे गूढ योगरूप घेतले, दंड, काठी आणि मृगचर्म यांची चिन्हे धारण केली, आणि पुन्हा पावलाने पृथ्वी व्यापली — तो माझे रक्षण करो.

त्रिःसप्तकृत्वो जगतीं जिगाय जित्वा ददौ कश्यपाय प्रचण्डः । स जामदग्न्योऽभिजनस्य गोप्ता हिरण्यगर्भोऽसुरहा प्रपातु ।। १५.

ज्याने एकवीस वेळा पृथ्वी जिंकली आणि विजय मिळवून ती कश्यपाला दिली, तो प्रचंड, जमदग्नीपुत्र, सज्जनांचा रक्षक, हिरण्यगर्भ, असुरांचा नाश करणारा — तो माझे रक्षण करो.

चतुःप्रकारं च वपुर्य आद्यं हैरण्यगर्भप्रतिमानलक्ष्यम् । रामादिरूपैर्बहुरूपभेद- श्चकार सोऽस्मानसुरान्तकोऽव्यात् ।। १५.

ज्याचे मूळ रूप चार प्रकारचे आहे, हिरण्यगर्भासारखे दिसते, रामासारख्या अनेक रूपांनी विविध अवतार घेतले — तो असुरांचा नाश करणारा आमचे रक्षण करो.

चाणूरकंसासुरदर्पभीते- र्भीतामराणामभयाय देवः । युगे युगे वासुदेवो बभूव कल्पे भवत्यद्भुतरूपकारी । युगे युगे कल्किनाम्ना महात्मा वर्णस्थितिं कर्त्तुमनेकमूर्त्तिः ।। १५.

चाणूर, कंस आणि इतर असुरांच्या भीतीने, घाबरलेल्या देवांना अभय देण्यासाठी, प्रत्येक युगात वासुदेव झाला, प्रत्येक कल्पात अद्भुत रूपे घेतो; प्रत्येक युगात कल्की नावाने, महान आत्मा, अनेक रूपे घेऊन वर्णव्यवस्थेची पुनर्स्थापना करतो.

सनातनो ब्रह्ममयः पुराणो न यस्य रूपं सुरसिद्धदैत्याः । पश्यन्ति विज्ञानगतिं विहाय अथोप्यनेकानि समर्च्वयन्ति । मत्स्यादिरूपाणि चराणि सोऽव्यात् ।। १५.

तो सनातन, ब्रह्ममय, प्राचीन आहे, ज्याचे रूप देव, सिद्ध आणि दैत्य ज्ञानाचा मार्ग सोडून पाहू शकत नाहीत; तरीही ते त्याची अनेक प्रकारे पूजा करतात. मत्स्यादि रूपे घेऊन सर्वत्र संचार करणारा तो आमचे रक्षण करो.

नमो नमस्ते पुरुषोत्तमाय पुनश्च भूयोऽपि नमो नमस्ते । नमः पुरस्तादथ पृष्ठतस्ते नयस्व मां मुक्तिपदं नमस्ते ।। १५.

पुरुषोत्तम, तुला नमस्कार, पुन्हा पुन्हा तुला नमस्कार! पुढे आणि मागे तुला नमस्कार; मला मुक्तीच्या मार्गावर ने, तुला नमस्कार!

एवं नमस्यतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । प्रत्यक्षतां गतो देवः स्वयं चक्रगदाधरः ।। १५.

त्या महर्षीने एकाग्र चित्ताने भक्तीपूर्वक नमस्कार करत असताना, स्वतः चक्र आणि गदा धारण केलेला देव त्यांच्या समोर प्रत्यक्ष प्रकट झाला.

तं दृष्ट्वा तस्य विज्ञानं निस्तरङ्गं स्वदेहतः । उत्तस्थौ सोऽपि तं लब्ध्वा तस्मिन् ब्रह्मणि शाश्वते । लयं जगाम देवात्मा त्वपुनर्भवसंज्ञिते ।। १५.

त्यांना पाहताच त्या ऋषींचं मन पूर्णपणे शांत आणि स्थिर राहून, त्यांच्या देहातून वर गेलं; आणि त्यांनी ते शाश्वत ब्रह्म प्राप्त केल्यावर, तो दिव्य आत्मा पुनर्जन्म न होणाऱ्या मुक्तीत विलीन झाला.