वराहपुराणम्

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथाऽपरम् ।। १४.

पहिला पिंड आपल्या वडिलांना, उरलेल्यांच्या सान्निध्यात द्यावा; दुसरा पिंड आजोबांना, आणि तिसरा पिंड पणजोबांना द्यावा.

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः ।। १४.

दर्भाच्या मुळाशी उटणे लावून, हातांना चोळावे. असं केल्याने पितरांना आनंद मिळतो. आईच्या वडिलांसाठीही, सुवासिक द्रव्यं, फुलं आणि इतर वस्तू अर्पण कराव्यात.

पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ।। १४.

द्विजश्रेष्ठांची पूजा करून, ज्ञानी माणसाने आधी पित्याच्या पितरांसाठी, भक्तीभावाने आणि एकाग्रतेने आचमनाचं पाणी द्यावं.

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद् वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ।। १४.

'सुस्वधा' अशी शुभाशीर्वाद देऊन, आपल्या शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी. दक्षिणा दिल्यावर, 'सर्व विश्वदेव संतुष्ट होवोत' असे वैश्वदेव मंत्र म्हणावेत.

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद् विसर्जयेद् देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ।। १४.

ब्राह्मणांनी 'तसं होवो' असं म्हटलं की, त्यांच्याकडून आशीर्वाद मागावेत. नंतर, महाज्ञानी, देवांना आणि आधी पितरांना सन्मानपूर्वक निरोप द्यावा.

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद् विसर्ज्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ।। १४.

आईच्या वडिलांसाठीही, देवांसह, हाच क्रम सांगितला आहे. जेवण, दान आणि निरोप देताना, आपली शक्ती पाहून करावं. पवित्र स्नानाच्या आधी हे द्विजांसाठी करावं.

जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः संमान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ।। १४.

सर्वप्रथम पित्याचे पितर आणि मग आईचे वडील, प्रेमाने निरोप द्यावेत. त्यांना सन्मान देऊन आणि विनंती करून, ते परवानगी देतील तेव्हा, दारापर्यंत त्यांच्यामागे जावं.

ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबन्धुभिरात्मना ।। १४.

मग वैश्वदेव नावाचं नित्यकर्म करावं. त्यानंतर, आदर करण्याजोगे लोक, नोकर, नातेवाईक आणि आपण सर्वांनी एकत्र जेवावं.

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पित्र्यं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ।। १४.

अशा प्रकारे ज्ञानी माणसाने पित्याचे आणि आईचे पितर यांचं श्राद्ध करावं. श्राद्धाने तृप्त झालेले पितामह सर्व इच्छित मनोकामना पूर्ण करतात.

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ।। १४.

श्राद्धात तीन गोष्टी पवित्र मानल्या आहेत — नातू, कुश आणि तीळ. त्याचप्रमाणे, चांदीचं दान, सन्मान दाखवणं आणि इतर गोष्टीही पवित्र आहेत.

वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगममं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ।। १४.

श्राद्ध करताना राग, प्रवास आणि घाई टाळावी. हेच तीन नियम जेवणाऱ्यालाही लागू होतात, याबद्दल काहीही शंका नाही.

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहा द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ।। १४.

विश्वदेव, पितर, आईचे वडील आणि संपूर्ण वंश, हे सर्व श्राद्ध नीटपणे करणाऱ्यामुळे तृप्त होतात.

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद् विप्रेन्द्र शस्यते ।। १४.

पितरांना सोम तृप्त करतो आणि चंद्र योगाचा आधार आहे. म्हणून, योगयुक्त श्राद्ध श्रेष्ठ मानलं जातं.

सहस्त्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ।। १४.

जर हजार ब्राह्मण असले, तरी त्यांच्यासमोर योगी उभा राहिला, तर तो सर्व जेवणाऱ्यांना आणि यजमानालाही तारतो.

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शंभुना तथा ।। १४.

हे मला सनत्कुमारांनी पूर्वकल्पात सांगितलं होतं, श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि वायू व देवांमध्ये शंभू यांनीही सांगितलं.

ऋषीणां शक्तिपुत्रेण तथा मैत्रेयसंज्ञिते । भविष्यति क्रमाद् यावन् मया ते कथितं द्विज ।। १४.

ऋषींच्या शक्तिपुत्राने, ज्याला मैत्रेय म्हणतात, त्यानेही हे सांगितलं. जसं पुढे घडेल, तसं मी तुला सांगितलं आहे, द्विजांनो.

) इयं सर्वपुराणेषु सामान्या पैतृकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ।। १४.

सर्व पुराणांमध्ये हीच पितृकर्माची सर्वसाधारण पद्धत आहे. या कर्मांचा योग्य क्रम समजून घेतल्यावर, माणूस बंधनातून मुक्त होतो.

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ।। १४.

या मार्गावर चालून, कठोर व्रत पाळणाऱ्या ऋषींनी मोक्ष मिळवला. आता, गायीच्या मुखातून जाणाऱ्या मार्गाने, तूही असाच श्रेष्ठ हो.

इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन् यष्ट्वा हरिं ध्यायेद् यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ।। १४.

हे मी तुला भक्तीभावाने सांगितलं, श्रेष्ठ द्विजा. पितरांची पूजा करून, हरिचं ध्यान करावं — याहून श्रेष्ठ काही नाही. पितृकर्मापेक्षा मोठं तंत्र नाही, हे निश्चित.

श्रीवराह उवाच । एतच्छ्रुत्वा तदा धात्रि पितृतन्त्रं महामुनिः । संस्मारितो जन्मशतं मार्कण्डेयेन धीमता ।। १५.

श्रीवराह म्हणाले — हे पृथ्वी, हे ऐकून त्या वेळी महर्षी मार्कंडेय, ज्यांना तू त्यांच्या पितरांचे विधी आणि शंभर जन्मांची आठवण करून दिलीस, त्यांनी सर्व काही आठवले.

धरण्युवाच । भगवन् गौरमुखः कोऽसौ अन्यजन्मनि कः स्मृतः । कथं च स्मृतवान् स्मृत्वा किं चकार च सत्तमः ।। १५.

पृथ्वी म्हणाली — प्रभो, हा गौरमुख कोण आहे? मागील जन्मात त्याचे नाव काय होते? आणि त्याला हे कसे आठवले? आठवल्यावर त्या श्रेष्ठाने काय केले?

श्रीवराह उवाच । भृगुरासीत् स्वयं साक्षादन्यस्मिन् ब्रह्म जन्मनि । तदन्वयात्मजस्त्वेष मार्कण्डेयो महामुनिः ।। १५.

श्रीवराह म्हणाले — ब्रह्मा, दुसऱ्या जन्मात तो स्वतः भृगु होता. त्याच्या वंशातला हा महर्षी मार्कंडेय आहे.

पुत्रैस्तु बोधिता यूयं सुगतिं प्राप्स्यथेति यत् । प्रागुक्तं ब्रह्मणा तेन मार्कण्डेयेन बोधितः ।। १५.

ब्रह्मदेवांनी पूर्वी सांगितले होते की, तुमचे पुत्र तुम्हाला योग्य मार्ग दाखवतील आणि तुम्ही उत्तम स्थितीला पोहोचाल; हेच मार्कंडेयाला आठवण करून दिले गेले.

सस्मार सर्वजन्मानि स्मृत्वा चैव तु यत्कृतम् । तच्छृणुष्व वरारोहे कथयामि समासतः ।। १५.

त्यांनी सर्व जन्मांची आठवण काढली आणि जे काही घडले ते आठवले. हे सुंदर स्त्री, ते मी तुला थोडक्यात सांगतो, ऐक.

एवं श्राद्धविधानेन द्वादशाब्दं ततः पितॄन् । इष्ट्वा पश्चाद्धरेः स्तोत्रं स मुनिस्तूपचक्रमे ।। १५.

अशा प्रकारे, त्या ऋषीने बारा वर्षे पितरांसाठी श्राद्धविधी करून नंतर हरिचे स्तोत्र म्हणायला सुरुवात केली.

प्रभासं नाम यत्तीर्थं त्रिषु लोकेषु विश्रुतम् । तत्र दैत्यान्तकं देवं स्तोतुं गौरमुखः स्थितः ।। १५.

तीनही लोकांत प्रसिद्ध असलेल्या प्रभास या तीर्थस्थळी गौरमुख तिथे उभा राहून दैत्यांचा संहार करणाऱ्या देवतेचे स्तवन करू लागला.

गौरमुख उवाच । स्तोष्ये महेन्द्रं रिपुदर्पहं शिवं नारायणं ब्रह्मविदां प्रतिष्ठितम् । आदित्यचन्द्राश्वियुगस्थमाद्यं पुरातनं दैत्यहरं सदा हरिम् ।। १५.

गौरमुख म्हणाला — मी महेंद्र, शत्रूंचा गर्व मोडणारा, शिव, नारायण, ब्रह्मज्ञान्यांचा आधार, सूर्य, चंद्र आणि अश्विनींसोबत असणारा आद्य, प्राचीन, दैत्यांचा संहार करणारा आणि नेहमीच असणारा हरि याचे स्तवन करतो.

चकार मात्स्यं वपुरात्मनो यः पुराकृतं वेदविनाशकाले । महामहीधृग्वपुरग्रपुच्छ - छटाहवार्च्चिः सुरशत्रुहाद्यः ।। १५.

ज्याने वेदांचा नाश झाल्यावर पूर्वी मत्स्यरूप घेतले, ज्याचे महान शरीर पृथ्वीला धारण करणारे होते, ज्याचा तेजस्वी शेपटा वीजेसारखा चमकत होता, देवांचा शत्रू पहिला संहार करणारा —

तथाब्धिमन्थानकृते गिरीन्द्रं दधार यः कौर्म्मवपुः पुराणम् । हितेच्छया यः पुरुषः पुराणः प्रपातु मां दैत्यहरः सुरेशः ।। १५.

समुद्र मंथनासाठी ज्याने प्राचीन कूर्मरूप धारण करून मोठा पर्वत पाठीवर घेतला, जनकल्याणासाठी असणारा तो आदिपुरुष, देवांचा स्वामी, दैत्यांचा संहारक — तो माझे रक्षण करो.