वराहपुराणम्

रक्षोघ्नमन्त्रपठनं भूमेरास्तरणं तिलैः । कृत्वाऽध्येयाश्च पितरस्त एव द्विजसत्तमाः ।। १४.

राक्षसांपासून संरक्षण करणारे मंत्र म्हणावेत, जमिनीवर तीळ पसरावेत, आणि मग ते श्रेष्ठ ब्राह्मण पितरांचे मंत्र म्हणावेत.

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य होमाप्यायितमूर्त्तयः ।। १४.

माझे वडील, आजोबा आणि पणजोबा, ज्यांचे रूप या होमाने तृप्त झाले आहे, त्यांनी आज समाधान मिळवावं.

पितापितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । मम तृप्तिं प्रयान्त्वद्य विप्रदेहेषु संस्थिताः ।। १४.

माझे वडील, आजोबा आणि पणजोबा, जे ब्राह्मणांच्या देहात वास करतात, त्यांनी आज तृप्ती मिळवावी.

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु पिण्डेषु मया दत्तेषु भूतले ।। १४.

माझे वडील, आजोबा आणि पणजोबा, मी पृथ्वीवर अर्पण केलेल्या पिंडांमुळे तृप्त व्हावेत.

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । तृप्तिं प्रयान्तु मे भक्त्या यन्मयैतदुदाहृतम् ।। १४.

माझे वडील, आजोबा आणि पणजोबा, मी इथे भक्तीने उच्चारलेल्यामुळे तृप्त व्हावेत.

मातामहस्तृप्तिमुपैतु तस्य तथा पिता तस्य पिता ततोऽन्यः । विश्वेऽथ देवाः परमां प्रयान्तु तृप्तिं प्रणश्यन्तु च यातुधानाः ।। १४.

माझे मामा, त्यांचे वडील आणि त्यांचे पणजोबा यांनी तृप्त व्हावं; सर्व देवांनी परमानंद मिळवावा आणि दुष्ट आत्म्यांचा नाश व्हावा.

यज्ञेश्वरो हव्यसमस्तकव्य- भोक्ताऽव्ययात्मा हरिरीश्वरोऽत्र । तत्सन्निधानादपयान्तु सद्यो रक्षांस्यशेषाण्यसुराश्च सर्वे ।। १४.

यज्ञाचा स्वामी, सर्व हव्या आणि कव्यांचा उपभोग करणारा, अविनाशी आत्मा हरि येथे उपस्थित आहे; त्याच्या उपस्थितीमुळे सर्व राक्षस आणि असुर त्वरित निघून जावोत.

तृप्तेष्वेतेषु विप्रेषु किरेदन्नं महीतले । दद्यादाचमनार्थाय तेभ्यो वारि सकृत्सकृत् ।। १४.

हे ब्राह्मण तृप्त झाले की, उरलेलं अन्न आणि पाणी त्यांना एकदा किंवा पुन्हा-पुन्हा आचमनासाठी द्यावं.

सुतृप्तैस्तैरनुज्ञातः सर्वेणान्नेन भूतले । सलिलेन ततः पिण्डान् समागृह्य समाहितः ।। १४.

जेव्हा ते पूर्णपणे तृप्त होतील आणि परवानगी देतील, तेव्हा एकाग्रतेने पृथ्वीवरचे पिंड आणि पाणी गोळा करावं.

पितृतीर्थेन सलिलं तथैव सलिलाञ्जलिम् । मातामहेभ्यस्तेनैव पिण्डांस्तीर्थेन निर्वपेत्। दक्षिणाग्रेषु दर्भेषु पुष्पधूपादिपूजिताम् ।। १४.

पितरांच्या तीर्थाचं पाणी आणि तसंच पाण्याचा अंजली घेऊन, तेच पाणी वापरून मातेच्या पितरांना पिंड द्यावेत; हे पिंड दक्षिणेकडे धरलेल्या कुशावर, फुलं, धूप इत्यादींनी सजवून ठेवावेत.

स्वपित्रे प्रथमं पिण्डं दद्यादुच्छिष्टसन्निधौ । पितामहाय चैवान्यं तत्पित्रे च तथाऽपरम् ।। १४.

पहिला पिंड आपल्या वडिलांना, उरलेल्यांच्या सान्निध्यात द्यावा; दुसरा पिंड आजोबांना, आणि तिसरा पिंड पणजोबांना द्यावा.

दर्भमूले लेपभुजः प्रीणयेल्लेपघर्षणात् । पिण्डे मातामहे तद्वद् गन्धमाल्यादिसंयुतैः ।। १४.

दर्भाच्या मुळाशी उटणे लावून, हातांना चोळावे. असं केल्याने पितरांना आनंद मिळतो. आईच्या वडिलांसाठीही, सुवासिक द्रव्यं, फुलं आणि इतर वस्तू अर्पण कराव्यात.

पूजयित्वा द्विजाग्र्याणां दद्यादाचमनं बुधः । पैत्रेभ्यः प्रथमं भक्त्या तन्मनस्को द्विजेश्वर ।। १४.

द्विजश्रेष्ठांची पूजा करून, ज्ञानी माणसाने आधी पित्याच्या पितरांसाठी, भक्तीभावाने आणि एकाग्रतेने आचमनाचं पाणी द्यावं.

सुस्वधेत्याशिषा युक्तां दद्याच्छक्त्या च दक्षिणाम् । दत्त्वा च दक्षिणां तेभ्यो वाचयेद् वैश्वदेविकान् । प्रीयन्तामिति ये विश्वे देवास्तेन इतीरयेत् ।। १४.

'सुस्वधा' अशी शुभाशीर्वाद देऊन, आपल्या शक्तीनुसार दक्षिणा द्यावी. दक्षिणा दिल्यावर, 'सर्व विश्वदेव संतुष्ट होवोत' असे वैश्वदेव मंत्र म्हणावेत.

तथेति चोक्ते तैर्विप्रैः प्रार्थनीयास्तथाशिषः । पश्चाद् विसर्जयेद् देवान् पूर्वं पैत्रान्महामते ।। १४.

ब्राह्मणांनी 'तसं होवो' असं म्हटलं की, त्यांच्याकडून आशीर्वाद मागावेत. नंतर, महाज्ञानी, देवांना आणि आधी पितरांना सन्मानपूर्वक निरोप द्यावा.

मातामहानामप्येवं सह देवैः क्रमः स्मृतः । भोजने च स्वशक्त्या च दाने तद्वद् विसर्ज्जने । आपादशौचनात् पूर्वं कुर्यादेव द्विजन्मसु ।। १४.

आईच्या वडिलांसाठीही, देवांसह, हाच क्रम सांगितला आहे. जेवण, दान आणि निरोप देताना, आपली शक्ती पाहून करावं. पवित्र स्नानाच्या आधी हे द्विजांसाठी करावं.

जानन्तं प्रथमं पित्र्यं तथा मातामहेषु च । विसर्जयेत् प्रीतिवचः संमान्याभ्यर्थितांस्ततः । निवर्त्तेताभ्यनुज्ञात आद्वारान्तमनुव्रजेत् ।। १४.

सर्वप्रथम पित्याचे पितर आणि मग आईचे वडील, प्रेमाने निरोप द्यावेत. त्यांना सन्मान देऊन आणि विनंती करून, ते परवानगी देतील तेव्हा, दारापर्यंत त्यांच्यामागे जावं.

ततस्तु वैश्वदेवाख्यां कुर्यान्नित्यक्रियां ततः । भुञ्जीयाच्च समं पूज्य भृत्यबन्धुभिरात्मना ।। १४.

मग वैश्वदेव नावाचं नित्यकर्म करावं. त्यानंतर, आदर करण्याजोगे लोक, नोकर, नातेवाईक आणि आपण सर्वांनी एकत्र जेवावं.

एवं श्राद्धं बुधः कुर्यात् पित्र्यं मातामहं तथा । श्राद्धैराप्यायिता दद्युः सर्वान् कामान् पितामहाः ।। १४.

अशा प्रकारे ज्ञानी माणसाने पित्याचे आणि आईचे पितर यांचं श्राद्ध करावं. श्राद्धाने तृप्त झालेले पितामह सर्व इच्छित मनोकामना पूर्ण करतात.

त्रीणि श्राद्धे पवित्राणि दौहित्रः कुतपस्तिलाः । रजतस्य तथा दानं तथा संदर्शनादिकम् ।। १४.

श्राद्धात तीन गोष्टी पवित्र मानल्या आहेत — नातू, कुश आणि तीळ. त्याचप्रमाणे, चांदीचं दान, सन्मान दाखवणं आणि इतर गोष्टीही पवित्र आहेत.

वर्ज्यस्तु कुर्वता श्राद्धं क्रोधोऽध्वगममं त्वरा । भोक्तुरप्यत्र विप्रेन्द्र त्रयमेतन्न संशयः ।। १४.

श्राद्ध करताना राग, प्रवास आणि घाई टाळावी. हेच तीन नियम जेवणाऱ्यालाही लागू होतात, याबद्दल काहीही शंका नाही.

विश्वेदेवाः सपितरस्तथा मातामहा द्विज । कुलं चाप्यायते पुंसां सर्वं श्राद्धं प्रकुर्वताम् ।। १४.

विश्वदेव, पितर, आईचे वडील आणि संपूर्ण वंश, हे सर्व श्राद्ध नीटपणे करणाऱ्यामुळे तृप्त होतात.

सोमाधारः पितृगणो योगाधारश्च चन्द्रमाः । श्राद्धं योगिनियुक्तं तु तस्मद् विप्रेन्द्र शस्यते ।। १४.

पितरांना सोम तृप्त करतो आणि चंद्र योगाचा आधार आहे. म्हणून, योगयुक्त श्राद्ध श्रेष्ठ मानलं जातं.

सहस्त्रस्यापि विप्राणां योगी चेत् पुरतः स्थितः । सर्वान् भोक्तॄंस्तारयति यजमानं तथा द्विज ।। १४.

जर हजार ब्राह्मण असले, तरी त्यांच्यासमोर योगी उभा राहिला, तर तो सर्व जेवणाऱ्यांना आणि यजमानालाही तारतो.

मह्यं सनत्कुमारेण पूर्वकल्पे द्विजोत्तम । कथितं वायुना चापि देवानां शंभुना तथा ।। १४.

हे मला सनत्कुमारांनी पूर्वकल्पात सांगितलं होतं, श्रेष्ठ द्विजांनो, आणि वायू व देवांमध्ये शंभू यांनीही सांगितलं.

ऋषीणां शक्तिपुत्रेण तथा मैत्रेयसंज्ञिते । भविष्यति क्रमाद् यावन् मया ते कथितं द्विज ।। १४.

ऋषींच्या शक्तिपुत्राने, ज्याला मैत्रेय म्हणतात, त्यानेही हे सांगितलं. जसं पुढे घडेल, तसं मी तुला सांगितलं आहे, द्विजांनो.

) इयं सर्वपुराणेषु सामान्या पैतृकी क्रिया । एतत् क्रमात् कर्मकाण्डं ज्ञात्वा मुच्येत बन्धनात् ।। १४.

सर्व पुराणांमध्ये हीच पितृकर्माची सर्वसाधारण पद्धत आहे. या कर्मांचा योग्य क्रम समजून घेतल्यावर, माणूस बंधनातून मुक्त होतो.

एतदाश्रित्य निर्वाणं ऋषयः संशितव्रताः । प्राप्ता गौरमुखेदानीं त्वमप्येवं परो भव ।। १४.

या मार्गावर चालून, कठोर व्रत पाळणाऱ्या ऋषींनी मोक्ष मिळवला. आता, गायीच्या मुखातून जाणाऱ्या मार्गाने, तूही असाच श्रेष्ठ हो.

इति ते कथितं भक्त्या पृच्छतो द्विजसत्तम । पितॄन् यष्ट्वा हरिं ध्यायेद् यस्तस्य किमतः परम् । न तस्मात् परतः पित्र्यं तन्त्रमस्तीति निश्चयः ।। १४.

हे मी तुला भक्तीभावाने सांगितलं, श्रेष्ठ द्विजा. पितरांची पूजा करून, हरिचं ध्यान करावं — याहून श्रेष्ठ काही नाही. पितृकर्मापेक्षा मोठं तंत्र नाही, हे निश्चित.