वराहपुराणम्

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ।। १३.

आणि जर तेही शक्य नसेल, तर हाताच्या टोकावर तिळांचे काही दाणे घेऊन, आदराने कोणत्याही श्रेष्ठ ब्राह्मणाला अर्पण करतो.

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्याप्यस्माकं संप्रदास्यति ।। १३.

सात-आठ तिळांचे दाणे किंवा पाण्याचा अंजली, भक्ती व नम्रतेने आमच्यासाठी अर्पण करतो.

यतः कुतश्चित् संप्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ।। १३.

कोठूनही मिळालेले, किंवा गायींकडून मिळणारे दूध, काहीच नसेल तर तेही, भक्तीने अर्पण करून तो आम्हाला तृप्त करतो.

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ।। १३.

सर्व काही नसल्यास, तो जंगलात जाऊन झाडाच्या मुळाशी पवित्र जागा दाखवून, सूर्यादी लोकपालांसाठी हे मोठ्याने म्हणतो—

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्य- च्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ ततौ वर्त्मनि मारुतस्य ।। १३.

'माझ्याकडे धन नाही, संपत्ती नाही, किंवा श्राद्धासाठी योग्य काहीच नाही; मी पितरांना वंदन करतो, माझ्या भक्तीने ते तृप्त व्हावेत—माझे हात वाऱ्याच्या मार्गावर पसरले आहेत.'

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेच्छ्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ।। १३.

पूर्वजांनी अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या हेतूसंबंधी हे गीत गायले आहे. जो द्विज अशा प्रकारे करतो, त्याचे ते श्राद्ध पूर्ण होते.

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् श्रृणु सांप्रतम् ।। १४.

मार्कंडेय म्हणाले — हे मला पूर्वी ब्रह्मदेवांचे बुद्धिमान पुत्र, सनक यांचा धाकटा भाऊ, यांनी सांगितले होते. आता, ब्राह्मणांनो, ते ऐका.

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ।। १४.

जो तीन नचिकेताग्नी, तीन मधु ऋचा, तीन सुपर्ण सूक्ते जाणतो, षडंगांचा जाणकार आहे, वेदांचा अभ्यास केलेला आहे, श्रोत्रिय आहे, योगी आहे आणि ज्येष्ठ सामगायक आहे.

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वसुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ।। १४.

ऋत्विज, भाचा, नातू, सासरा, जावई, मामा आणि तपश्चर्येला समर्पित असा ब्राह्मण — हे सर्व.

पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितृरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ।। १४.

पंचाग्नीमध्ये रत असलेला, शिष्य, नातेवाईक, आईवडिलांच्या सेवेत रमलेला — यांना श्राद्धासाठी नेमावे.

मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ।। १४.

मित्रद्रोही, वाकडे नख असलेला, काळ्या दातांचा ब्राह्मण, कन्येला कलंक लावणारा, अग्निहोत्र सोडणारा आणि सोम विकणारा — हे सर्व.

अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ।। १४.

शापित, चोर, चुगली करणारा, गावाचा पुजारी, पगारावर शिकवणारा आणि पगारावर शिकणारा — हे सुद्धा.

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिरेव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ।। १४.

दुसऱ्याच्या पत्नीशी विवाह केलेला, आईवडिलांना सोडणारा, नीच स्त्रीला आधार देणारा किंवा तिचा पती, आणि देवळाचा पुजारी — हे सर्व श्राद्धासाठी योग्य नाहीत.

प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ।। १४.

पहिल्या दिवशी, बुद्धिमानाने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलवावे. न बोलावता, घरी आलेल्या यतींना जेवू घालावे.

पादशौचादिना गेहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ।। १४.

पाय धुणे वगैरे करून घरी आलेल्या ब्राह्मणांना, शुद्ध हातांनी आणि आचमन करून, आसनावर बसवून जेवू घालावे.

पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ।। १४.

पितरांसाठी जोड्या नेमाव्यात आणि देवांसाठीही तसेच. किंवा प्रत्येक देवासाठी एक आणि प्रत्येक पितरासाठी एक असे नेमावे.

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसंपन्नसक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ।। १४.

मातामहाचे श्राद्ध वैश्वदेव विधीसह, भक्तीने करावे किंवा केवळ वैश्वदेव विधीही नियमाप्रमाणे करावा.

प्राङ्मुखं भोजभेद् विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ।। १४.

देवांसाठी ब्राह्मणाला पूर्वेकडे तोंड करून जेवू घालावे आणि पितरांसाठी व आजोबांसाठी उत्तर दिशेला तोंड करून जेवू घालावे.

पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ।। १४.

काही जण म्हणतात की, हे श्राद्ध दोघांसाठी वेगळे करावे; तर काही महर्षी म्हणतात, एकत्र एकाच पाकात करावे.

विष्टरार्थं कुशान् दत्त्वा संपूज्यार्घविधानतः । कुर्यादावाहनं प्राज्ञो देवानां तदनुज्ञया ।। १४.

आसनासाठी कुश द्याव्यात, विधिपूर्वक अर्घ्य देऊन सन्मान करावा आणि नंतर देवांची अनुमती घेऊन त्यांचे आवाहन करावे.

यवाम्बुना च देवानां दद्यादर्घ्यं विधानवित् । सुगन्धधूपदीपांश्च दत्त्वा तेभ्यो यथाविधि । पितॄणामपसकव्येन सर्वमेवोपकल्पयेत् ।। १४.

देवांना जौच्या पाण्याने अर्घ्य द्यावे, सुगंधी धूप आणि दिवे नियमाप्रमाणे अर्पण करावेत, आणि पितरांसाठी सर्व काही अपसव्याने तयार करावे.

अनुज्ञां च ततः प्राप्य दत्त्वा दर्भान् द्विधाकृतान् । मन्त्रपूर्वं पितॄणां तु कुर्यादावाहनं बुधः । तिलाम्बुना चापसव्यं दद्यादर्ध्यादिकं बुधः ।। १४.

अनुमती घेऊन दोन भाग केलेले दुर्वा द्याव्यात, मंत्रपूर्वक पितरांचे आवाहन करावे आणि त्यांना तिळाच्या पाण्याने अपसव्याने अर्घ्य वगैरे द्यावे.

काले तत्रातिथिं प्राप्तमन्नकामं द्विजाध्वगम् । ब्राह्मणैरभ्यनुज्ञातः कामं तमपि पूजयेत् ।। १४.

त्या वेळी, जर एखादा अन्नाची इच्छा असलेला अतिथी ब्राह्मण प्रवासी येईल, तर ब्राह्मणांची परवानगी घेऊन त्याचेही इच्छेनुसार सत्कार करावा.

योगिनो विविधै रूपैर्नराणामुपकारिणः । भ्रमन्ति पृथिवीमेतामविज्ञातस्वरूपिणः ।। १४.

योगी वेगवेगळ्या रूपांत या पृथ्वीवर फिरतात, लोकांच्या भल्यासाठी, आणि त्यांचं खरं स्वरूप कुणालाही कळत नाही.

तस्मादभ्यर्चयेत् प्राप्तं श्राद्धकालेऽतिथिं बुधः । श्राद्धक्रियाफलं हन्ति द्विजेन्द्रापूजितोऽतिथिः ।। १४.

म्हणून, श्राद्धाच्या वेळी जो कोणी पाहुणा येईल त्याचा ज्ञानी माणसाने सन्मान करावा; जर तो ब्राह्मण पाहुणा पूजला नाही, तर तो श्राद्धाचं फळ नष्ट करतो.

जुहुयाद् व्यञ्जनं क्षारैर्वर्ज्यमन्नं ततोऽनले । अनुज्ञातो द्बिजैस्तैस्तु त्रिः कृत्वा पुरुषर्षभ ।। १४.

मीठ किंवा क्षार नसलेलं, चविष्ट जेवण अग्नीमध्ये तीन वेळा समर्पित करावं; आणि हे सर्व ब्राह्मणांनी परवानगी दिल्यावर करावं.

अग्नये कव्यवाहनाय स्वाहेति प्रथमाहुतिः । सोमाय वै पितृमते दातव्या तदनन्तरम् ।। १४.

पहिली आहुती 'स्वाहा' म्हणून अग्नीला, जो पितरांसाठी हव्या नेतो, द्यावी; त्यानंतर लगेच सोमाला, जो पितरांशी संबंधित आहे, समर्पण करावं.

वैवस्वताय चैवान्या तृतीया दीयताहुतिः । हुतावशिष्टमल्पाल्पं विप्रपात्रेषु निर्वपेत् ।। १४.

तिसरी आहुती वैवस्वताला द्यावी; आणि उरलेलं थोडं अन्न ब्राह्मणांच्या पात्रात ठेवावं.

ततोऽन्नं मृष्टमत्यर्थमभीष्टमभिसंस्कृतम् । दत्त्वा जुषध्वमिच्छातो वाच्यमेतदनिष्ठुरम् ।। १४.

नंतर, उत्तम प्रकारे शिजवलेलं, आवडतं आणि नीट तयार केलेलं अन्न देऊन, 'तुम्ही हवं तसं आनंदाने जेवा' असं नम्रपणे सांगावं.