वराहपुराणम्

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ।। १३.

त्या वेळी जर धनिष्ठा नक्षत्र असेल, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तर त्या दिवशी घरातील लोकांनी पितरांना पाणी व अन्न दिल्यास, त्यांना दहा हजार वर्षे तृप्ती मिळते.

तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति १३.

त्या वेळीच जर पूर्व भाद्रपदा नक्षत्र असतील, तर त्या वेळी जे पितरांसाठी श्राद्ध करतात, त्यांना पितरांना अत्युच्च तृप्ती मिळते आणि पितरांना एक युगभर शांतता लाभते.

गङ्गासरयूमथवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ।। १३.

जो कोणी गंगा, सरयू, विपाशा, सरस्वती, नैमिष किंवा गोमती या पवित्र नद्यांमध्ये श्रद्धेने स्नान करून पितरांची पूजा करतो, तो त्यांच्या सर्व दुःखांचा नाश करतो.

गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयै- र्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ।। १३.

पितरांनी असे गायिले आहे: 'जेव्हा वर्षभरानंतर पुन्हा माघ शुद्ध पक्षाच्या शेवटी, पवित्र तीर्थांच्या निर्मळ पाण्याने, पुत्रादींनी दिलेल्या दानाने आम्हाला तृप्ती मिळते—'

चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च । पात्रं यथोक्तं परमा च भक्ति- र्नृणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि ।। १३.

शुद्ध मन आणि संपत्ती, शुभ काळ, योग्य विधी, योग्य पात्र आणि श्रेष्ठ भक्ती—हे सर्व मिळाल्यास माणसाला हवी ती सर्व फळे मिळतात.

पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् श्रृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ।। १३.

हे श्रेष्ठा, आता पितरांनी गायलेले हे श्लोक ऐक; ऐकल्यावर नियतीनुसार तसेच वागावे.

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ।। १३.

आमच्या कुळात जो बुद्धिमान पुरुष जन्मतो आणि जो धनाबाबत कपट न करता आमच्यासाठी पिंड अर्पण करतो, तो खरोखरच धन्य आहे.

रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ।। १३.

ज्याच्याकडे रत्न, वस्त्रे, वाहने, सर्व सुखसोयी व संपत्ती आहे, आणि जो आमच्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो—

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ।। १३.

किंवा, ज्याच्याकडे जेवढे अन्न आहे तेवढ्याने, या काळात, भक्ती व नम्रतेने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना जेवू घालतो—even तेवढेच पुरेसे आहे.

असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यतिद्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ।। १३.

जर अन्नदान शक्य नसेल, तर आपल्या क्षमतेनुसार वनातील शाक किंवा अगदी थोडी दक्षिणा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना देतो.

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ।। १३.

आणि जर तेही शक्य नसेल, तर हाताच्या टोकावर तिळांचे काही दाणे घेऊन, आदराने कोणत्याही श्रेष्ठ ब्राह्मणाला अर्पण करतो.

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्याप्यस्माकं संप्रदास्यति ।। १३.

सात-आठ तिळांचे दाणे किंवा पाण्याचा अंजली, भक्ती व नम्रतेने आमच्यासाठी अर्पण करतो.

यतः कुतश्चित् संप्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ।। १३.

कोठूनही मिळालेले, किंवा गायींकडून मिळणारे दूध, काहीच नसेल तर तेही, भक्तीने अर्पण करून तो आम्हाला तृप्त करतो.

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ।। १३.

सर्व काही नसल्यास, तो जंगलात जाऊन झाडाच्या मुळाशी पवित्र जागा दाखवून, सूर्यादी लोकपालांसाठी हे मोठ्याने म्हणतो—

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्य- च्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ ततौ वर्त्मनि मारुतस्य ।। १३.

'माझ्याकडे धन नाही, संपत्ती नाही, किंवा श्राद्धासाठी योग्य काहीच नाही; मी पितरांना वंदन करतो, माझ्या भक्तीने ते तृप्त व्हावेत—माझे हात वाऱ्याच्या मार्गावर पसरले आहेत.'

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेच्छ्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ।। १३.

पूर्वजांनी अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या हेतूसंबंधी हे गीत गायले आहे. जो द्विज अशा प्रकारे करतो, त्याचे ते श्राद्ध पूर्ण होते.

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् श्रृणु सांप्रतम् ।। १४.

मार्कंडेय म्हणाले — हे मला पूर्वी ब्रह्मदेवांचे बुद्धिमान पुत्र, सनक यांचा धाकटा भाऊ, यांनी सांगितले होते. आता, ब्राह्मणांनो, ते ऐका.

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ।। १४.

जो तीन नचिकेताग्नी, तीन मधु ऋचा, तीन सुपर्ण सूक्ते जाणतो, षडंगांचा जाणकार आहे, वेदांचा अभ्यास केलेला आहे, श्रोत्रिय आहे, योगी आहे आणि ज्येष्ठ सामगायक आहे.

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वसुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ।। १४.

ऋत्विज, भाचा, नातू, सासरा, जावई, मामा आणि तपश्चर्येला समर्पित असा ब्राह्मण — हे सर्व.

पञ्चाग्न्यभिरतं चैव शिष्यं संबन्धिनं तथा । मातापितृरतं चैव एताञ्छ्राद्धे नियोजयेत् ।। १४.

पंचाग्नीमध्ये रत असलेला, शिष्य, नातेवाईक, आईवडिलांच्या सेवेत रमलेला — यांना श्राद्धासाठी नेमावे.

मित्रध्रुक् कुनखी चैव श्यावदन्तस्तथा द्विजः । कन्यादूषयिता वह्निवेदोज्झः सोमविक्रयी ।। १४.

मित्रद्रोही, वाकडे नख असलेला, काळ्या दातांचा ब्राह्मण, कन्येला कलंक लावणारा, अग्निहोत्र सोडणारा आणि सोम विकणारा — हे सर्व.

अभिशप्तस्तथा स्तेनः पिशुनो ग्रामयाजकः । भृतकाध्यापकश्चैव भृतकाध्यापितश्च यः ।। १४.

शापित, चोर, चुगली करणारा, गावाचा पुजारी, पगारावर शिकवणारा आणि पगारावर शिकणारा — हे सुद्धा.

परपूर्वापतिश्चैव मातापित्रोस्तथोज्झकः । वृषलीसूतिपोष्यश्च वृषलीपतिरेव च । तथा देवलकश्चापि श्राद्धे नार्हन्ति केतनम् ।। १४.

दुसऱ्याच्या पत्नीशी विवाह केलेला, आईवडिलांना सोडणारा, नीच स्त्रीला आधार देणारा किंवा तिचा पती, आणि देवळाचा पुजारी — हे सर्व श्राद्धासाठी योग्य नाहीत.

प्रथमेऽह्नि बुधः कुर्याद् विप्राग्र्याणां निमन्त्रणम् । आनिमन्त्र्य द्विजान् गेहमागतान् भोजयेद् यतीन् ।। १४.

पहिल्या दिवशी, बुद्धिमानाने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना बोलवावे. न बोलावता, घरी आलेल्या यतींना जेवू घालावे.

पादशौचादिना गेहमागतान् भोजयेद् द्विजान् । पवित्रपाणिराचान्तानासनेषूपवेशयेत् ।। १४.

पाय धुणे वगैरे करून घरी आलेल्या ब्राह्मणांना, शुद्ध हातांनी आणि आचमन करून, आसनावर बसवून जेवू घालावे.

पितॄणामयुजो युग्मान् देवानामपि योजयेत् । देवानामेकमेकं वा पितॄणां च नियोजयेत् ।। १४.

पितरांसाठी जोड्या नेमाव्यात आणि देवांसाठीही तसेच. किंवा प्रत्येक देवासाठी एक आणि प्रत्येक पितरासाठी एक असे नेमावे.

तथा मातामहश्राद्धं वैश्वदेवसमन्वितम् । कुर्वीत भक्तिसंपन्नसक्तन्त्रं वा वैश्वदेविकम् ।। १४.

मातामहाचे श्राद्ध वैश्वदेव विधीसह, भक्तीने करावे किंवा केवळ वैश्वदेव विधीही नियमाप्रमाणे करावा.

प्राङ्मुखं भोजभेद् विप्रं देवानामुभयात्मकम् । पितृपैतामहानां च भोजयेच्चाप्युदङ्मुखान् ।। १४.

देवांसाठी ब्राह्मणाला पूर्वेकडे तोंड करून जेवू घालावे आणि पितरांसाठी व आजोबांसाठी उत्तर दिशेला तोंड करून जेवू घालावे.

पृथक् तयोः केचिदाहुः श्राद्धस्य करणं द्विज । एकत्रैकेन पाकेन वदन्त्यन्ये महर्षयः ।। १४.

काही जण म्हणतात की, हे श्राद्ध दोघांसाठी वेगळे करावे; तर काही महर्षी म्हणतात, एकत्र एकाच पाकात करावे.