वराहपुराणम्

श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव संप्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ।। १३.

श्राद्धाचा योग्य काळ ओळखून, उत्तरायण, विषुव किंवा चंद्रसूर्यग्रहणाच्या वेळी, तसेच सूर्य नवीन राशीत जातो तेव्हा, हे विप्रेंद्र, श्राद्ध करावे.

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ।। १३.

जेव्हा नक्षत्र किंवा ग्रहांचा त्रास होतो, किंवा वाईट स्वप्न पडते, किंवा नवीन धान्य येते, तेव्हा इच्छेने श्राद्ध करावे.

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ।। १३.

जेव्हा अमावास्या आर्द्रा, विशाखा किंवा स्वाती नक्षत्रावर येते, तेव्हा त्या दिवशी केलेल्या श्राद्धाने पितरांना आठ वर्षांची तृप्ती मिळते.

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथर्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ।। १३.

अमावास्या पुष्य, रौद्र किंवा पुनर्वसू नक्षत्रावर आली, तर त्या दिवशी पूजिलेले पितर बारा वर्षे तृप्त राहतात.

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ।। १३.

वसव, आजैकपाद किंवा वारुण नक्षत्रावर अमावास्या आली, तर पितरांच्या तृप्तीसाठी त्या दिवशी श्राद्ध करावे. त्या वेळी देवांनाही तृप्ती मिळणे कठीण असते.

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्त्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ।। १३.

द्विजश्रेष्ठा, नव नक्षत्रांपैकी कोणत्याही नक्षत्रावर अमावास्या आली, तर अक्षय पुण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी त्या दिवशी श्राद्ध करावे. कोटी कोटी पुण्य केले तरी त्याचा अंत होत नाही.

अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ।। १३.

आता पितर दुसऱ्या, गुप्त आणि पुण्यदायक श्राद्धकाळाची सांगतात: वैशाख महिन्यात शुद्ध तृतीया आणि कार्तिक शुद्ध नवमी हे दिवस.

नभस्यमासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ।। १३.

माघ महिन्यात कृष्ण पक्षातील त्रयोदशी आणि पौर्णिमा, चंद्र किंवा सूर्यग्रहण, तसेच अष्टका आणि दोन्ही संक्रांतीच्या दिवशी—

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाःसहस्त्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ।। १३.

या वेळी, मनुष्याने श्रद्धेने तिळांसोबत पाणी पितरांना द्यावे; असे केल्याने केलेले श्राद्ध पितरांना हजार वर्षे तृप्त करते—हे गुपित पितरांनी सांगितले आहे.

माघासिते पञ्चदशी कदाचि- दुपैति योगं यदि वारुणेन । ऋक्षेण कालः परमः पितॄणां न त्वल्पपुण्यैर्द्विज लभ्यतेऽसौ ।। १३.

माघ महिन्याच्या शुद्ध पक्षातील पौर्णिमा जर वरुण नक्षत्राशी जुळली, तर तो काळ पितरांसाठी अत्यंत शुभ असतो; पण कमी पुण्य असणाऱ्यांना हा क्षण मिळत नाही, हे द्विजश्रेष्ठ.

काले धनिष्ठा यदि नाम तस्मिन् भवेत्तु विप्रेन्द्र सदा पितृभ्यः । दत्तं जलान्नं प्रददाति तृप्तिं वर्षायुतं तत्कुलजैर्मनुष्यैः ।। १३.

त्या वेळी जर धनिष्ठा नक्षत्र असेल, हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, तर त्या दिवशी घरातील लोकांनी पितरांना पाणी व अन्न दिल्यास, त्यांना दहा हजार वर्षे तृप्ती मिळते.

तत्रैव चेद् भाद्रपदास्तु पूर्वाः काले तदा यैः क्रियते पितृभ्यः । श्राद्धं परा तृप्तिमुपेत्य तेन युगं समग्रं पितरः स्वपन्ति १३.

त्या वेळीच जर पूर्व भाद्रपदा नक्षत्र असतील, तर त्या वेळी जे पितरांसाठी श्राद्ध करतात, त्यांना पितरांना अत्युच्च तृप्ती मिळते आणि पितरांना एक युगभर शांतता लाभते.

गङ्गासरयूमथवा विपाशां सरस्वतीं नैमिषगोमतीं वा । ततोऽवगाह्यार्चनमादरेण कृत्वा पितॄणामहितानि हन्ति ।। १३.

जो कोणी गंगा, सरयू, विपाशा, सरस्वती, नैमिष किंवा गोमती या पवित्र नद्यांमध्ये श्रद्धेने स्नान करून पितरांची पूजा करतो, तो त्यांच्या सर्व दुःखांचा नाश करतो.

गायन्ति चैतत् पितरः कदा तु वर्षामघातृप्तिमवाप्य भूयः । माघासितान्ते शुभतीर्थतोयै- र्यास्याम तृप्तिं तनयादिदत्तैः ।। १३.

पितरांनी असे गायिले आहे: 'जेव्हा वर्षभरानंतर पुन्हा माघ शुद्ध पक्षाच्या शेवटी, पवित्र तीर्थांच्या निर्मळ पाण्याने, पुत्रादींनी दिलेल्या दानाने आम्हाला तृप्ती मिळते—'

चित्तं च वित्तं च नृणां विशुद्धं शस्तश्च कालः कथितो विधिश्च । पात्रं यथोक्तं परमा च भक्ति- र्नृणां प्रयच्छन्त्यभिवाञ्छितानि ।। १३.

शुद्ध मन आणि संपत्ती, शुभ काळ, योग्य विधी, योग्य पात्र आणि श्रेष्ठ भक्ती—हे सर्व मिळाल्यास माणसाला हवी ती सर्व फळे मिळतात.

पितृगीतास्तथैवात्र श्लोकास्तान् श्रृणु सत्तम । श्रुत्वा तथैव भविता भाव्यं तत्र विधात्मना ।। १३.

हे श्रेष्ठा, आता पितरांनी गायलेले हे श्लोक ऐक; ऐकल्यावर नियतीनुसार तसेच वागावे.

अपि धन्यः कुले जायादस्माकं मतिमान् नरः । अकुर्वन् वित्तशाठ्यं यः पिण्डान् यो निर्वपिष्यति ।। १३.

आमच्या कुळात जो बुद्धिमान पुरुष जन्मतो आणि जो धनाबाबत कपट न करता आमच्यासाठी पिंड अर्पण करतो, तो खरोखरच धन्य आहे.

रत्नवस्त्रमहायानं सर्वं भोगादिकं वसु । विभवे सति विप्रेभ्यो अस्मानुद्दिश्य दास्यति ।। १३.

ज्याच्याकडे रत्न, वस्त्रे, वाहने, सर्व सुखसोयी व संपत्ती आहे, आणि जो आमच्यासाठी ब्राह्मणांना दान देतो—

अन्नेन वा यथाशक्त्या कालेऽस्मिन् भक्तिनम्रधीः । भोजयिष्यति विप्राग्र्यांस्तन्मात्रविभवो नरः ।। १३.

किंवा, ज्याच्याकडे जेवढे अन्न आहे तेवढ्याने, या काळात, भक्ती व नम्रतेने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना जेवू घालतो—even तेवढेच पुरेसे आहे.

असमर्थोऽन्नदानस्य वन्यशाकं स्वशक्तितः । प्रदास्यतिद्विजाग्र्येभ्यः स्वल्पां यो वापि दक्षिणाम् ।। १३.

जर अन्नदान शक्य नसेल, तर आपल्या क्षमतेनुसार वनातील शाक किंवा अगदी थोडी दक्षिणा श्रेष्ठ ब्राह्मणांना देतो.

तत्राप्यसामर्थ्ययुतः कराग्राग्रस्थितांस्तिलान् । प्रणम्य द्विजमुख्याय कस्मैचिद् द्विज दास्यति ।। १३.

आणि जर तेही शक्य नसेल, तर हाताच्या टोकावर तिळांचे काही दाणे घेऊन, आदराने कोणत्याही श्रेष्ठ ब्राह्मणाला अर्पण करतो.

तिलैः सप्ताष्टभिर्वापि समवेतां जलाञ्जलिम् । भक्तिनम्रः समुद्दिश्याप्यस्माकं संप्रदास्यति ।। १३.

सात-आठ तिळांचे दाणे किंवा पाण्याचा अंजली, भक्ती व नम्रतेने आमच्यासाठी अर्पण करतो.

यतः कुतश्चित् संप्राप्य गोभ्यो वापि गवाह्निकम् । अभावे प्रीणयत्यस्मान् भक्त्या युक्तः प्रदास्यति ।। १३.

कोठूनही मिळालेले, किंवा गायींकडून मिळणारे दूध, काहीच नसेल तर तेही, भक्तीने अर्पण करून तो आम्हाला तृप्त करतो.

सर्वाभावे वनं गत्वा कक्षामूलप्रदर्शकः । सूर्यादिलोकपालानामिदमुच्चैः पठिष्यति ।। १३.

सर्व काही नसल्यास, तो जंगलात जाऊन झाडाच्या मुळाशी पवित्र जागा दाखवून, सूर्यादी लोकपालांसाठी हे मोठ्याने म्हणतो—

न मेऽस्ति वित्तं न धनं न चान्य- च्छ्राद्धस्य योग्यं स्वपितॄन् नतोऽस्मि । तृप्यन्तु भक्त्या पितरो मयैतौ भुजौ ततौ वर्त्मनि मारुतस्य ।। १३.

'माझ्याकडे धन नाही, संपत्ती नाही, किंवा श्राद्धासाठी योग्य काहीच नाही; मी पितरांना वंदन करतो, माझ्या भक्तीने ते तृप्त व्हावेत—माझे हात वाऱ्याच्या मार्गावर पसरले आहेत.'

इत्येतत् पितृभिर्गीतं भावाभावप्रयोजनम् । कृतं तेन भवेच्छ्राद्धं य एवं कुरुते द्विज ।। १३.

पूर्वजांनी अस्तित्व आणि नास्तित्वाच्या हेतूसंबंधी हे गीत गायले आहे. जो द्विज अशा प्रकारे करतो, त्याचे ते श्राद्ध पूर्ण होते.

मार्कण्डेय उवाच । एतन्मे कथितं पूर्वं ब्रह्मपुत्रेण धीमता । सनकानुजेन विप्रर्षे ब्राह्मणान् श्रृणु सांप्रतम् ।। १४.

मार्कंडेय म्हणाले — हे मला पूर्वी ब्रह्मदेवांचे बुद्धिमान पुत्र, सनक यांचा धाकटा भाऊ, यांनी सांगितले होते. आता, ब्राह्मणांनो, ते ऐका.

त्रिणाचिकेतस्त्रिमधुस्त्रिसुपर्णः षडङ्गवित् । वेदवित् श्रोत्रियो योगी तथा वै ज्योष्ठसामगः ।। १४.

जो तीन नचिकेताग्नी, तीन मधु ऋचा, तीन सुपर्ण सूक्ते जाणतो, षडंगांचा जाणकार आहे, वेदांचा अभ्यास केलेला आहे, श्रोत्रिय आहे, योगी आहे आणि ज्येष्ठ सामगायक आहे.

ऋत्विजं भागिनेयं च दौहित्रं श्वसुरं तथा । जामातरं मातुलं च तपोनिष्ठं च ब्राह्मणम् ।। १४.

ऋत्विज, भाचा, नातू, सासरा, जावई, मामा आणि तपश्चर्येला समर्पित असा ब्राह्मण — हे सर्व.