वराहपुराणम्

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ।। १३.

ते सर्व वैमानिक, म्हणजे ब्रह्माचे सात मानसपुत्र, मंत्रात सांगितलेल्या पिंडदानाचे पालन करत, त्या ठिकाणी स्थिर आहेत.

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिंल्लोके व्यवस्थिताः ।। १३.

गौरमुख म्हणाले, "हे ब्राह्मण, ते पितर कोण आहेत आणि किती काळ तिथे राहतात? पितरांचे गण त्या लोकात का स्थिरावले आहेत?"

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्त्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "काही श्रेष्ठ लोक, जे देव आणि सोमाचा बळ वाढवतात, ते सक्रिय आहेत. तेच मरीचि आदि सात जण स्वर्गात पितर म्हणून ओळखले जातात."

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ।। १३.

त्यांपैकी चार जणांना रूप आहे, तर उरलेले तीन निराकार आहेत. त्यांच्या लोकांची निर्मिती कशी झाली ते मी सांगतो, नीट ऐक.

प्रभावं च महर्धि च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ।। १३.

त्यांची सामर्थ्य आणि मोठेपण मी तुला सविस्तर सांगतो. त्यांपैकी तिघांनी धर्माचे रूप धारण केले आहे, आणि बाकीचे उच्च गण आहेत. त्यांची नावे आणि लोक मी सांगतो, ते ऐक.

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ।। १३.

संतानक नावाचे लोक आहेत, जिथे तेजस्वी, निराकार पितरांचे गण राहतात. हे सर्व प्रजापतीचे पुत्र आहेत.

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः १३.

विराट यांच्या संततींपैकी श्रेष्ठ, त्यांना वैराज असे ओळखले जाते.

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ।। १३.

हे लोक आपल्या लोकांतून खाली पडून, पुन्हा सनातन लोकांमध्ये पोहोचतात आणि शेकडो युगांच्या शेवटी, ते पुन्हा ब्रह्मवेत्यांप्रमाणे जन्म घेतात.

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।। १३.

ते पुन्हा ती स्मृती मिळवून, उत्तम आणि शुद्ध योगमार्ग साधतात, आणि त्या शुद्ध योगगतीचा विचार करतात, जिथून पुन्हा परत येणे फार कठीण असते.

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ।। १३.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने तृप्त झालेले हे पितर योग्यांच्या योगशक्तीत वाढ करतात. पूर्वी, जेव्हा त्यांना तृप्तता मिळाली, तेव्हा ते योगाच्या बळात आनंद मानायचे.

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ।। १३.

म्हणूनच, उत्तम योग्यांनो, योग्यांनी श्राद्ध करावे. सोमपान करणाऱ्यांची हीच श्रेष्ठ निर्मिती आहे, जी अतुलनीय आहे.

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्बिजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः १३.

हेच पितर, द्विजश्रेष्ठांनो, एकाच वंशात आहेत. पृथ्वीवर राहणारे आणि स्वर्गात वास करणारे दोन्ही पूजनीय आहेत.

कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ता इत्येषा पितृसंततिः ।। १३.

त्यांच्यात काहींना कल्पवासी म्हणतात. त्यांच्या लोकांमध्ये सनक वगैरे आणि तपात स्थिर असलेले वैराज आहेत. त्यांच्यात जे सत्य प्राप्त करतात, ते मुक्त होतात. हीच पितरांची संतती आहे.

अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिसंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ।। १३.

मरीचिचे वंशज अग्निष्वात्त, वैराजांना बर्हिषद म्हणतात. वसिष्ठ या प्रजापतीचे पितर सुकालेय आहेत. हे सर्व तिघा वर्णांनीच पूजावेत, शूद्राने वेगळे करू नये.

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितृन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ।। १३.

शूद्राने, जर तिघा वर्णांनी परवानगी दिली, तर सर्व पितरांची पूजा करावी. पण शूद्रजातीचे स्वतंत्र पितर नाहीत.

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ।। १३.

ब्राह्मणांमध्ये मुक्त आणि चेतन जीव दिसतोच. पण विशेष शास्त्रांच्या आणि पुराणांच्या दृष्टिकोनातून ते वेगळे आहे.

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसंभवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ।। १३.

ऋषींनी गौरवलेले हे शास्त्र आणि पूज्यांच्या उत्पत्तीची माहिती जाणून, त्यांच्या पुत्रांना ब्रह्मदेवाकडून स्वतःच्या सृष्टीची स्मृती मिळाली. त्यांनीही ज्ञानाने परम निर्वाण प्राप्त केले.

वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवादयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ।। १३.

वसु वगैरे आणि कश्यपादी सर्व वर्णांचे मानावे लागतात. तसेच गंधर्व वगैरेही नक्कीच सर्व वर्णांचे आहेत.

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ।। १३.

महामुने, तुला संक्षिप्तपणे पितरांची ही निर्मिती सांगितली. या सृष्टीचा शेवट कोट्यवधी वर्षांतही दिसत नाही.

श्राद्धस्य कालान् वक्ष्यामि तान् श्रृणुष्व द्विजोत्तम । श्राद्धार्हमागतं द्रव्यं विशिष्टमथवा द्विजम् ।। १३.

द्विजश्रेष्ठा, आता मी श्राद्धाचे योग्य काळ सांगतो. जेव्हा योग्य द्रव्य किंवा उत्तम ब्राह्मण उपलब्ध असेल, तेव्हा श्राद्ध करावे.

श्राद्धं कुर्वीत विज्ञाय व्यतीपातेऽयने तथा । विषुवे चैव संप्राप्ते ग्रहणे शशिसूर्ययोः । समस्तेष्वेव विप्रेन्द्र राशिष्वर्केऽतिगच्छति ।। १३.

श्राद्धाचा योग्य काळ ओळखून, उत्तरायण, विषुव किंवा चंद्रसूर्यग्रहणाच्या वेळी, तसेच सूर्य नवीन राशीत जातो तेव्हा, हे विप्रेंद्र, श्राद्ध करावे.

नक्षत्रग्रहपीडासु दुष्टस्वप्नावलोकने । इच्छाश्राद्धानि कुर्वीत नवसस्यागमे तथा ।। १३.

जेव्हा नक्षत्र किंवा ग्रहांचा त्रास होतो, किंवा वाईट स्वप्न पडते, किंवा नवीन धान्य येते, तेव्हा इच्छेने श्राद्ध करावे.

अमावास्या यदा आर्द्राविशाखास्वातियोगिनो । श्राद्धैः पितृगणस्तृप्तिं तदाप्नोत्यष्टवार्षिकीम् ।। १३.

जेव्हा अमावास्या आर्द्रा, विशाखा किंवा स्वाती नक्षत्रावर येते, तेव्हा त्या दिवशी केलेल्या श्राद्धाने पितरांना आठ वर्षांची तृप्ती मिळते.

अमावस्या यदा पुष्ये रौद्रेऽथर्क्षे पुनर्वसौ । द्वादशाब्दं तथा तृप्तिं प्रयान्ति पितरोऽर्च्चिताः ।। १३.

अमावास्या पुष्य, रौद्र किंवा पुनर्वसू नक्षत्रावर आली, तर त्या दिवशी पूजिलेले पितर बारा वर्षे तृप्त राहतात.

वासवाजैकपादर्क्षे पितॄणां तृप्तिमिच्छताम् । वारुणे चाप्यमावास्या देवानामपि दुर्लभा ।। १३.

वसव, आजैकपाद किंवा वारुण नक्षत्रावर अमावास्या आली, तर पितरांच्या तृप्तीसाठी त्या दिवशी श्राद्ध करावे. त्या वेळी देवांनाही तृप्ती मिळणे कठीण असते.

नवस्वर्क्षेष्वमावास्या यदा तेषु द्विजोत्तम । तदा श्राद्धानि देयानि अक्षय्यफलमिच्छताम् । अपि कोटिसहस्त्रेण पुण्यस्यान्तो न विद्यते ।। १३.

द्विजश्रेष्ठा, नव नक्षत्रांपैकी कोणत्याही नक्षत्रावर अमावास्या आली, तर अक्षय पुण्याची इच्छा असणाऱ्यांनी त्या दिवशी श्राद्ध करावे. कोटी कोटी पुण्य केले तरी त्याचा अंत होत नाही.

अथापरं पितरः श्राद्धकालं रहस्यमस्मत् प्रवदन्ति पुण्यम् । वैशाखमासस्य तु या तृतीया नवम्यसौ कार्त्तिकशुक्लपक्षे ।। १३.

आता पितर दुसऱ्या, गुप्त आणि पुण्यदायक श्राद्धकाळाची सांगतात: वैशाख महिन्यात शुद्ध तृतीया आणि कार्तिक शुद्ध नवमी हे दिवस.

नभस्यमासस्य तमिस्त्रपक्षे त्रयोदशी पञ्चदशी च माघे । उपप्लवे चन्द्रमसो रवेश्च तथाष्टकास्वप्ययनद्वये च ।। १३.

माघ महिन्यात कृष्ण पक्षातील त्रयोदशी आणि पौर्णिमा, चंद्र किंवा सूर्यग्रहण, तसेच अष्टका आणि दोन्ही संक्रांतीच्या दिवशी—

पानीयमप्यत्र तिलैर्विमिश्रं दद्यात्पितृभ्यः प्रयतो मनुष्यः । श्राद्धं कृतं तेन समाःसहस्त्रं रहस्यमेतत् पितरो वदन्ति ।। १३.

या वेळी, मनुष्याने श्रद्धेने तिळांसोबत पाणी पितरांना द्यावे; असे केल्याने केलेले श्राद्ध पितरांना हजार वर्षे तृप्त करते—हे गुपित पितरांनी सांगितले आहे.