वराहपुराणम्

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ।। १३.

दूरवरून त्यांना येताना पाहून, त्या ऋषीने अत्यंत आनंदाने आणि भक्तीने पाय धुण्याचे पाणी अर्पण करून त्यांचे पूजन केले.

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ।। १३.

त्या वेळी गोठ्यात बसलेल्या त्या ऋषिला, दुसऱ्या ऋषिने विचारले, "मुनिश्रेष्ठा, मला सांग, मी काय करावे? हे महाव्रती, मला योग्य मार्गदर्शन कर."

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ।। १३.

अशा प्रकारे विचारल्यावर, मोठ्या तपस्येने युक्त असलेल्या मार्कंडेय ऋषिने, त्या वेळी गौरमुख ऋषिला मृदू आणि प्रेमळ शब्दांत उत्तर दिले.

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां संगमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "सज्जनांचा संग मिळणे हेच मोठे कर्तव्य आहे. पण तुला कुठल्या गोष्टीबद्दल शंका असेल, तर ती विचार, हे महर्षे."

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णषु सामान्या उताहोस्वित् पृथक् पृथक् ।। १३.

गौरमुख म्हणाले, "हे पितर असे नाव वेदज्ञ लोकांनी सांगितले आहे. हे सर्व वर्णांमध्ये समान आहेत का, की वेगळे वेगळे आहेत?"

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृजन्मुनीन् ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "सर्व देवतांमध्ये नारायण हेच आद्य गुरु आहेत. त्यांच्यापासून ब्रह्मा उत्पन्न झाले आणि त्यांनीच सात ऋषी निर्माण केले."

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ।। १३.

त्यावेळी त्या परब्रह्माने त्यांना सांगितले, 'माझी पूजा करा.' सुरुवातीला त्यांनी स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःचीच पूजा केली, असे श्रुती सांगते.

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । अशपद् व्यभिचारो हि महानेष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ।। १३.

त्या ब्रह्मापासून जन्मलेल्या आणि मोठ्या सृष्टीच्या कार्यात गुंतलेल्या लोकांनी एक मोठा अपराध केला, म्हणून त्यांना शाप मिळाला—'तुम्ही सर्वजण ज्ञानहीन व्हाल, यात शंका नाही.'

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ।। १३.

अशा प्रकारे शाप मिळाल्यावर, ब्रह्माच्या आत्म्यातून उत्पन्न झालेले ते लोक, आपले वंशज पुत्र निर्माण करून, लगेचच स्वर्गात गेले.

ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ।। १३.

त्या ब्रह्मवेत्यांनी स्वर्ग गाठल्यावर, त्यांच्या पुत्रांनी श्राद्धाच्या दानाने त्यांना त्वरित तृप्त केले.

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ।। १३.

ते सर्व वैमानिक, म्हणजे ब्रह्माचे सात मानसपुत्र, मंत्रात सांगितलेल्या पिंडदानाचे पालन करत, त्या ठिकाणी स्थिर आहेत.

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिंल्लोके व्यवस्थिताः ।। १३.

गौरमुख म्हणाले, "हे ब्राह्मण, ते पितर कोण आहेत आणि किती काळ तिथे राहतात? पितरांचे गण त्या लोकात का स्थिरावले आहेत?"

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्त्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "काही श्रेष्ठ लोक, जे देव आणि सोमाचा बळ वाढवतात, ते सक्रिय आहेत. तेच मरीचि आदि सात जण स्वर्गात पितर म्हणून ओळखले जातात."

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ।। १३.

त्यांपैकी चार जणांना रूप आहे, तर उरलेले तीन निराकार आहेत. त्यांच्या लोकांची निर्मिती कशी झाली ते मी सांगतो, नीट ऐक.

प्रभावं च महर्धि च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ।। १३.

त्यांची सामर्थ्य आणि मोठेपण मी तुला सविस्तर सांगतो. त्यांपैकी तिघांनी धर्माचे रूप धारण केले आहे, आणि बाकीचे उच्च गण आहेत. त्यांची नावे आणि लोक मी सांगतो, ते ऐक.

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ।। १३.

संतानक नावाचे लोक आहेत, जिथे तेजस्वी, निराकार पितरांचे गण राहतात. हे सर्व प्रजापतीचे पुत्र आहेत.

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः १३.

विराट यांच्या संततींपैकी श्रेष्ठ, त्यांना वैराज असे ओळखले जाते.

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ।। १३.

हे लोक आपल्या लोकांतून खाली पडून, पुन्हा सनातन लोकांमध्ये पोहोचतात आणि शेकडो युगांच्या शेवटी, ते पुन्हा ब्रह्मवेत्यांप्रमाणे जन्म घेतात.

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।। १३.

ते पुन्हा ती स्मृती मिळवून, उत्तम आणि शुद्ध योगमार्ग साधतात, आणि त्या शुद्ध योगगतीचा विचार करतात, जिथून पुन्हा परत येणे फार कठीण असते.

एते स्म पितरः श्राद्धे योगिनां योगवर्द्धनाः । आप्यायितास्तु ते पूर्वं योगं योगबले रतौ ।। १३.

श्राद्धाच्या नैवेद्याने तृप्त झालेले हे पितर योग्यांच्या योगशक्तीत वाढ करतात. पूर्वी, जेव्हा त्यांना तृप्तता मिळाली, तेव्हा ते योगाच्या बळात आनंद मानायचे.

तस्माच्छ्राद्धानि देयानि योगिनां योगिसत्तम । एष वै प्रथमः सर्गः सोमपानामनुत्तमः ।। १३.

म्हणूनच, उत्तम योग्यांनो, योग्यांनी श्राद्ध करावे. सोमपान करणाऱ्यांची हीच श्रेष्ठ निर्मिती आहे, जी अतुलनीय आहे.

एते त एकतनवो वर्तन्ते द्बिजसत्तमाः । भूर्लोकवासिनां याज्याः स्वर्गलोकनिवासिनः १३.

हेच पितर, द्विजश्रेष्ठांनो, एकाच वंशात आहेत. पृथ्वीवर राहणारे आणि स्वर्गात वास करणारे दोन्ही पूजनीय आहेत.

कल्पवासिकसंज्ञानां तेषामपि जने गताः । सनकाद्यास्ततस्तेषां वैराजास्तपसि स्थिताः । तेषां सत्यगता मुक्ता इत्येषा पितृसंततिः ।। १३.

त्यांच्यात काहींना कल्पवासी म्हणतात. त्यांच्या लोकांमध्ये सनक वगैरे आणि तपात स्थिर असलेले वैराज आहेत. त्यांच्यात जे सत्य प्राप्त करतात, ते मुक्त होतात. हीच पितरांची संतती आहे.

अग्निष्वात्तेति मारीच्या वैराजा बर्हिसंज्ञिताः । सुकालेयापि पितरो वसिष्ठस्य प्रजापतेः । तेऽपि याज्यास्त्रिभिर्वर्णैर्न शूद्रेण पृथक्कृतम् ।। १३.

मरीचिचे वंशज अग्निष्वात्त, वैराजांना बर्हिषद म्हणतात. वसिष्ठ या प्रजापतीचे पितर सुकालेय आहेत. हे सर्व तिघा वर्णांनीच पूजावेत, शूद्राने वेगळे करू नये.

वर्णत्रयाभ्यनुज्ञातः शूद्रः सर्वान् पितृन् यजेत् । न तु तस्य पृथक् सन्ति पितरः शूद्रजातयः ।। १३.

शूद्राने, जर तिघा वर्णांनी परवानगी दिली, तर सर्व पितरांची पूजा करावी. पण शूद्रजातीचे स्वतंत्र पितर नाहीत.

मुक्तश्चेतनको ब्रह्मन् ननु विप्रेषु दृश्यते । विशेषशास्त्रदृष्ट्या तु पुराणानां च दर्शनात् ।। १३.

ब्राह्मणांमध्ये मुक्त आणि चेतन जीव दिसतोच. पण विशेष शास्त्रांच्या आणि पुराणांच्या दृष्टिकोनातून ते वेगळे आहे.

एवं ऋषिस्तुतैः शास्त्रं ज्ञात्वा याज्यकसंभवान् । स्वयं सृष्ट्यां स्मृतिर्लब्धा पुत्राणां ब्रह्मणा ततः । परं निर्वाणमापन्नास्तेऽपि ज्ञानेन एव च ।। १३.

ऋषींनी गौरवलेले हे शास्त्र आणि पूज्यांच्या उत्पत्तीची माहिती जाणून, त्यांच्या पुत्रांना ब्रह्मदेवाकडून स्वतःच्या सृष्टीची स्मृती मिळाली. त्यांनीही ज्ञानाने परम निर्वाण प्राप्त केले.

वस्वादीनां कश्यपाद्या वर्णानां वसवादयः । अविशेषेण विज्ञेया गन्धर्वाद्या अपि ध्रुवम् ।। १३.

वसु वगैरे आणि कश्यपादी सर्व वर्णांचे मानावे लागतात. तसेच गंधर्व वगैरेही नक्कीच सर्व वर्णांचे आहेत.

एष ते पैतृकः सर्ग उद्देशेन महामुने । कथितो नान्त एवास्य वर्षकोट्या हि दृश्यते ।। १३.

महामुने, तुला संक्षिप्तपणे पितरांची ही निर्मिती सांगितली. या सृष्टीचा शेवट कोट्यवधी वर्षांतही दिसत नाही.