वराहपुराणम्

श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्त्रै- रपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ।। १२.

श्रीवराह म्हणाले: मी तुला हे पुराण, पूर्वी स्वायंभुवाला सांगितल्याप्रमाणे सांगितले. हजारो लोकांनी एकत्र येऊनही हे पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

उद्देशतः संस्मृतमात्रमेत- न्मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्ध्यम् ।। १२.

भद्रे, मी तुला हे पुराण फक्त थोडक्यात आणि आठवणीप्रमाणे सांगितले. समुद्राच्या पाण्याची निर्मिती आणि इतर घडलेल्या गोष्टी मोजता येणार नाहीत.

स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनापि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ।। १२.

स्वयंभू ब्रह्मा आणि नारायण यांनीही हे सांगितले आहे. दुसरा कोण सांगू शकतो? या मूर्तीच्या विशालतेमुळे आपल्याला पूर्णपणे सांगता येत नाही, म्हणून फक्त सुरुवातीची आठवण सांगितली.

समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ।। १२.

समुद्रातील वाळूच्या कणांची पृथ्वीवर मोजदाद नाही. पण परमेश्वराच्या सृष्टीच्या लीला तर अजूनही मोजता येत नाहीत.

एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । कृते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। १२.

शुचिस्मिते, मी तुला नारायणाचा हा अंश सांगितला. कृतयुगातील ही गोष्ट अशीच घडली. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ।। १३.

धरणी म्हणाली: हे अद्भुत घडलेले पाहून गौरमुख ऋषी आणि ते रत्नधारी लोकांना गुरुकडून कोणता फल किंवा वर मिळाला?

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्म्मिकः । किं चकार हरेः कर्म्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुंगवः ।। १३.

तो गौरमुख ऋषी कोण आहे? तो अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि तेजस्वी आहे. हरिचे कर्म पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषीने काय केले?

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ।। १३.

श्रीवराह म्हणाले: भगवंताचे ते अद्भुत कर्म क्षणात घडलेले पाहून, त्या ऋषीने देवाची आराधना करण्यासाठी प्रभास नावाच्या, सोमाचे अत्यंत दुर्मिळ तीर्थ असलेल्या अरण्यात गमन केले.

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ।। १३.

तेथे, तीर्थाचे स्मरण करणाऱ्यांनी दैत्यांचा संहार करणाऱ्या देवाची स्तुती केली जाते. त्याने दैत्यसंहारक हरिची भक्तीपूर्वक पूजा केली.

तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ।। १३.

त्याने देव, नारायण, हरिची आराधना करत असताना, महान योगी आणि ऋषी मार्कंडेय तेथे आले.

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ।। १३.

दूरवरून त्यांना येताना पाहून, त्या ऋषीने अत्यंत आनंदाने आणि भक्तीने पाय धुण्याचे पाणी अर्पण करून त्यांचे पूजन केले.

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ।। १३.

त्या वेळी गोठ्यात बसलेल्या त्या ऋषिला, दुसऱ्या ऋषिने विचारले, "मुनिश्रेष्ठा, मला सांग, मी काय करावे? हे महाव्रती, मला योग्य मार्गदर्शन कर."

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ।। १३.

अशा प्रकारे विचारल्यावर, मोठ्या तपस्येने युक्त असलेल्या मार्कंडेय ऋषिने, त्या वेळी गौरमुख ऋषिला मृदू आणि प्रेमळ शब्दांत उत्तर दिले.

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां संगमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "सज्जनांचा संग मिळणे हेच मोठे कर्तव्य आहे. पण तुला कुठल्या गोष्टीबद्दल शंका असेल, तर ती विचार, हे महर्षे."

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णषु सामान्या उताहोस्वित् पृथक् पृथक् ।। १३.

गौरमुख म्हणाले, "हे पितर असे नाव वेदज्ञ लोकांनी सांगितले आहे. हे सर्व वर्णांमध्ये समान आहेत का, की वेगळे वेगळे आहेत?"

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृजन्मुनीन् ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "सर्व देवतांमध्ये नारायण हेच आद्य गुरु आहेत. त्यांच्यापासून ब्रह्मा उत्पन्न झाले आणि त्यांनीच सात ऋषी निर्माण केले."

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ।। १३.

त्यावेळी त्या परब्रह्माने त्यांना सांगितले, 'माझी पूजा करा.' सुरुवातीला त्यांनी स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःचीच पूजा केली, असे श्रुती सांगते.

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । अशपद् व्यभिचारो हि महानेष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ।। १३.

त्या ब्रह्मापासून जन्मलेल्या आणि मोठ्या सृष्टीच्या कार्यात गुंतलेल्या लोकांनी एक मोठा अपराध केला, म्हणून त्यांना शाप मिळाला—'तुम्ही सर्वजण ज्ञानहीन व्हाल, यात शंका नाही.'

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ।। १३.

अशा प्रकारे शाप मिळाल्यावर, ब्रह्माच्या आत्म्यातून उत्पन्न झालेले ते लोक, आपले वंशज पुत्र निर्माण करून, लगेचच स्वर्गात गेले.

ततस्तेषु प्रयातेषु त्रिदिवं ब्रह्मवादिषु । तत्पुत्राः श्राद्धदानेन तर्पयामासुरञ्जसा ।। १३.

त्या ब्रह्मवेत्यांनी स्वर्ग गाठल्यावर, त्यांच्या पुत्रांनी श्राद्धाच्या दानाने त्यांना त्वरित तृप्त केले.

ते च वैमानिकाः सर्वे ब्रह्मणः सप्त मानसाः । तत् पिण्डदानं मन्त्रोक्तं प्रपश्यन्तो व्यवस्थिताः ।। १३.

ते सर्व वैमानिक, म्हणजे ब्रह्माचे सात मानसपुत्र, मंत्रात सांगितलेल्या पिंडदानाचे पालन करत, त्या ठिकाणी स्थिर आहेत.

गौरमुख उवाच । ये च ते पितरो ब्रह्मन् यं च कालं समासते । किं यतो वै पितृगणास्तस्मिंल्लोके व्यवस्थिताः ।। १३.

गौरमुख म्हणाले, "हे ब्राह्मण, ते पितर कोण आहेत आणि किती काळ तिथे राहतात? पितरांचे गण त्या लोकात का स्थिरावले आहेत?"

मार्कण्डेय उवाच । प्रवर्त्तन्ते वराः केचिद् देवानां सोमवर्द्धनाः । ते मरीच्यादयः सप्त स्वर्गे ते पितरः स्मृताः ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "काही श्रेष्ठ लोक, जे देव आणि सोमाचा बळ वाढवतात, ते सक्रिय आहेत. तेच मरीचि आदि सात जण स्वर्गात पितर म्हणून ओळखले जातात."

चत्वारो मूर्त्तिमन्तो वै त्रयस्त्वन्ये ह्यमूर्त्तयः । तेषां लोकनिसर्गं च कीर्त्तयिष्यामि तच्छृणु ।। १३.

त्यांपैकी चार जणांना रूप आहे, तर उरलेले तीन निराकार आहेत. त्यांच्या लोकांची निर्मिती कशी झाली ते मी सांगतो, नीट ऐक.

प्रभावं च महर्धि च विस्तरेण निबोध मे । धर्ममूर्तिधरास्तेषां त्रयोऽन्ये परमा गणाः । तेषां नामानि लोकांश्च कीर्तयिष्यामि तच्छृणु ।। १३.

त्यांची सामर्थ्य आणि मोठेपण मी तुला सविस्तर सांगतो. त्यांपैकी तिघांनी धर्माचे रूप धारण केले आहे, आणि बाकीचे उच्च गण आहेत. त्यांची नावे आणि लोक मी सांगतो, ते ऐक.

लोकाः संतानका नाम यत्र तिष्ठन्ति भास्वराः । अमूर्त्तयः पितृगणास्ते वै पुत्राः प्रजापतेः ।। १३.

संतानक नावाचे लोक आहेत, जिथे तेजस्वी, निराकार पितरांचे गण राहतात. हे सर्व प्रजापतीचे पुत्र आहेत.

विराजस्य प्रजाश्रेष्ठा वैराजा इति ते स्मृताः १३.

विराट यांच्या संततींपैकी श्रेष्ठ, त्यांना वैराज असे ओळखले जाते.

एते वै लोकविभ्रष्टा लोकान् प्राप्य सनातनान् । पुनर्युगशतान्तेषु जायन्ते ब्रह्मवादिनः ।। १३.

हे लोक आपल्या लोकांतून खाली पडून, पुन्हा सनातन लोकांमध्ये पोहोचतात आणि शेकडो युगांच्या शेवटी, ते पुन्हा ब्रह्मवेत्यांप्रमाणे जन्म घेतात.

ते प्राप्य तां स्मृतिं भूयः साध्य योगमनुत्तमम् । चिन्त्य योगगतिं शुद्धां पुनरावृत्तिदुर्लभाम् ।। १३.

ते पुन्हा ती स्मृती मिळवून, उत्तम आणि शुद्ध योगमार्ग साधतात, आणि त्या शुद्ध योगगतीचा विचार करतात, जिथून पुन्हा परत येणे फार कठीण असते.