वराहपुराणम्

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ।। २.

हे शुभे, अशी ही सहा सृष्टी तुला सांगितली. पहिली महत्तत्त्वाची सृष्टी, दुसरी तन्मात्रांची सृष्टी.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः ।। २.

तिसरी वैकारिक सृष्टी, आणि चौथी इंद्रियांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते. अशी ही प्राकृत सृष्टी बुद्धीपूर्वक निर्माण झाली आहे.

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्त्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैर्यक्स्त्रोतः स उच्यते ।। २.

चौथी मुख्य सृष्टी आहे, ज्यात स्थावर जीव मुख्य मानले जातात; आणि 'तिर्यक्-स्रोत' ही सृष्टी त्या जीवांमुळेच तशी ओळखली जाते.

तथोर्ध्वस्त्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ।। २.

तसंच, 'ऊर्ध्व-स्रोत' मधील श्रेष्ठ म्हणजे सातवी, म्हणजेच मानव सृष्टी; आठवी सृष्टी अनुग्रहाची असून, ती सत्त्वगुणी आणि तमोगुणी आहे.

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ।। २.

यापैकी पाच सृष्टी वैकृत, आणि तीन प्राकृत मानल्या जातात; नववी 'कौमार' सृष्टी ही प्राकृत आणि वैकृत दोन्ही आहे.

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः । इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। २.

अशी ही प्रजापतीची नऊ सृष्टी — प्राकृत आणि वैकृत — जगाच्या मूळ कारणीभूत आहेत, असं सांगितलं. तुला आणखी काय ऐकायचं आहे?

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ।। २.

धरणी म्हणाली: ब्रह्मदेवाची, अव्यक्तातून जन्मलेली, नऊ प्रकारची सृष्टी निर्माण झाली आहे. हे देवा, ती कशी वाढली, ते मला सांग, अच्युत.

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः। सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ।। २.

श्रीवराह म्हणाले: प्रथम ब्रह्मदेवाने तपस्वी रुद्र वगैरे निर्माण केले; त्यानंतर सनक वगैरे आणि मग मरीचि वगैरे ऋषी निर्माण केले.

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ।। २.

मरीचि, अत्री, अंगिरस, पुलह, क्रतु, तेजस्वी पुलस्त्य, प्रचेतस, भृगु, दहावा नारद, आणि महान तपस्वी वसिष्ठ — हे सर्व निर्माण झाले.

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ।। २.

सनक वगैरे ऋषींना त्याने निवृत्तीच्या मार्गावर लावले; मरीचि वगैरे, एक नारद सोडून, प्रवृत्तीच्या मार्गावर लावले.

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसंभवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ।। २.

जो पहिला प्रजापती उजव्या अंगठ्यातून उत्पन्न झाला, त्यानेच आपल्या वंशाने या चराचर जगाची निर्मिती केली.

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ।। २.

देव, दानव, गंधर्व, सर्प आणि पक्षी — हे सर्व दक्षाच्या कन्यांपासून जन्मले आणि हे सगळे अत्यंत धर्मशील आहेत.

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ।। २.

जो रुद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो क्रोधातून उत्पन्न झाला आणि परब्रह्माच्या कपाळावरच्या आठ्यांमधून प्रकट झाला.

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयंकरः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ।। २.

तो अर्धा स्त्री, अर्धा पुरुष अशा रूपाचा, अत्यंत भयंकर आणि उग्र होता. ब्रह्मदेवाने त्याला स्वतःला विभागायला सांगितले, तेव्हा तो अदृश्य झाला.

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ।। २.

त्याप्रमाणे त्याने स्वतःला दोन भागांत — स्त्री आणि पुरुष — विभागले. त्याने पुरुषरूप दहा भागांत आणि एक स्वतंत्र भाग केला. त्यातून ब्रह्माच्या अकरा रुद्रांचा जन्म झाला आणि ते प्रसिद्ध झाले.

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ।। २.

हे रुद्रसृष्टीचे वर्णन मी तुला थोडक्यात सांगितले, हे निष्पापे. आता मी तुला युगांचे माहात्म्य संक्षिप्तपणे सांगतो.

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन् ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ।। २.

कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग — ही चार युगे आहेत. या युगांत महान राजा, भरपूर दान देणारे, तसेच देव आणि दानव यांनी धर्म आणि कर्माची स्थापना केली; ते तू ऐक.

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायंभुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम्। प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ।। २.

पहिल्या कल्पात स्वयंभुव मनू होते. त्यांना प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन पुत्र झाले, ज्यांची कृत्ये माणसांपेक्षा मोठी होती आणि दोघेही धर्मनिष्ठ होते.

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ।। २.

तेथे राजा प्रियव्रत हा मोठा यज्ञकर्ता आणि तपश्चर्येने संपन्न होता. त्याने विविध मोठ्या यज्ञांचे आयोजन केले आणि विपुल दान दिले.

सप्तद्वीपेषु संस्थाप्य भरतादीन् सुतान् निजान् । स्वयं विशालां वरदां गत्वा तेपे महत् तपः ।। २.

त्याने आपल्या पुत्रांना, भरत वगैरेना, सातही द्वीपांत राज्य दिले आणि स्वतः विशाल, पुण्यभूमीत जाऊन मोठे तप केले.

तस्मिन् स्थितस्य तपसि राज्ञो वै चक्रवर्त्तिनः । उपेयान्नारदस्तत्र दिदृक्षुर्धर्मचारिणम् ।। २.

त्या काळात, जेव्हा तो चक्रवर्ती राजा तप करत होता, तेव्हा धर्मपालक राजाला पाहण्यासाठी नारद तेथे आले.

स दृष्ट्वा नारदं व्योम्नि ज्वलद्भास्करतेजसम् । अभ्युत्थानेन राजेन्द्र उत्तस्थौ हर्षितस्तदा ।। २.

राजाने आकाशात तेजस्वी, सूर्यासारखा प्रकाशमान असलेला नारद पाहिला आणि आनंदाने उठून त्यांचे स्वागत केले.

तस्यासनं च पाद्यं च सम्यक् तस्य निवेद्य वै । स्वागतादिभिरालापैः परस्परमवोचताम् । कथान्ते नारदं राजा पप्रच्छ ब्रह्मवादिनम् ।। २.

त्याने नारदांना योग्य आसन आणि पाद्य दिले. स्वागत आणि इतर प्रेमळ बोलण्यात दोघांनी संवाद साधला. संभाषणाच्या शेवटी, राजाने ब्रह्मज्ञानी नारदांना प्रश्न विचारला.

प्रियव्रत उवाच । भगवन् किञ्चिदाश्चर्यमेतस्मिन् कृतसंज्ञिते । युगे दृष्टं श्रुतं वाऽपि तन्मे कथय नारद ।। २.

प्रियव्रत म्हणाला: भगवन्, या कृतयुगात काही अद्भुत असे पाहिले किंवा ऐकले असेल, तर ते मला सांग, नारद.

नारद उवाच । आश्चर्यमेकं दृष्टं मे तच्छृणुष्व प्रियव्रत । ह्यस्तनेऽहनि राजेन्द्र श्वेताख्यं गतवानहम् । द्वीपं तत्र सरो दृष्टं फुल्लपङ्कजमालिनम् ।। २.

नारद म्हणाले: प्रियव्रता, मी एक अद्भुत गोष्ट पाहिली आहे, ती ऐक. काल मी श्वेत नावाच्या द्वीपात गेलो आणि तिथे फुललेल्या कमळांनी सजलेले एक सुंदर सरोवर पाहिले.

सरसस्तस्य तीरे तु कुमारीं पृथुलोचनाम् । दृष्ट्वाऽहं विस्मयापन्नस्तां कन्यामायतेक्षणाम् ।। २.

त्या सरोवराच्या काठावर मी मोठ्या डोळ्यांची एक सुंदर कन्या पाहिली. तिच्या लांब डोळ्यांकडे पाहून मी आश्चर्यचकित झालो.

पृष्टवानस्मि राजेन्द्र तदा मधुरभाषिणीम् । काऽसि भद्रे कथं वाऽसि किं वा कार्यमिह त्वया । कर्त्तव्यं चारुसर्वाङ्गि तन्ममाचक्ष्व शोभने ।। २.

राजा, मी त्या गोड बोलणाऱ्या कन्येला विचारले: 'मृदु हृदयी, तू कोण आहेस? येथे कशी आलीस? तुझे येथे काय काम आहे? सुंदर अंगाची, मला सांग.'

एवमुक्ता मया सा हि मां दृष्ट्वाऽनिमिषेक्षणा । स्मृत्वा तूष्णीं स्थिता यावत् तावन्मे ज्ञानमुत्तमम् ।। २.

मी असे विचारल्यावर ती स्थिर, न हलणाऱ्या डोळ्यांनी माझ्याकडे पाहू लागली आणि काही वेळ गप्प राहिली. तेव्हा मला श्रेष्ठ ज्ञान प्राप्त झाले.

विस्मृतं सर्ववेदाश्च सर्वशास्त्राणि चैव ह । योगशास्त्राणि शिक्षाश्च वेदानां स्मृतयस्तथा ।। २.

माझ्या लक्षात आले की, मी सर्व वेद, सर्व शास्त्रे, योगशास्त्र आणि वेदांच्या स्मृती — हे सगळे विसरलो आहे.