वराहपुराणम्

भवान् शशी सूर्यहुताशनोऽसि त्वयि प्रलीनं जगदेतदुच्यते । भवत्प्रतिष्ठं रमते जगत् यतः स्तुतोऽसि रामेति जगत् प्रतिष्ठितम् ।। १२.

तू चंद्र, सूर्य आणि अग्नी आहेस; या जगातलं सर्व काही तुझ्यात विलीन होतं असं म्हणतात; सगळं विश्व तुझ्यात स्थिर आहे म्हणूनच तुला 'राम' म्हणून जगात गौरव मिळतो.

भवार्णवे दुःखतरोर्मिसंकुले तथाक्षमानग्रहणेऽतिभीषणे । न मज्जति त्वत्स्मरणप्लवो नरः स्मृतोऽसि रामेति तथा तपोवने ।। १२.

संसाराच्या समुद्रात, दुःखाच्या मोठ्या लाटा आणि अधीरतेच्या भयंकर मगरांनी भरलेल्या या जीवनात, तुझ्या स्मरणाची नौका ज्याच्याकडे आहे तो माणूस कधीही बुडत नाही; म्हणूनच तपोवनातही तुला 'राम' म्हणून आठवतात.

वेदेषु नष्टेषु भवांस्तथा हरे करोषि मात्स्यं वपुरात्मनः सदा । युगक्षये रञ्जितसर्वदिङ्मुखो भवांस्तथाग्निर्बहुरूपधृग् विभो ।। १२.

वेद नष्ट झाले असता, हे हरी, तू नेहमी मत्स्यरूप घेतलंस; युगाच्या शेवटी, सर्व दिशांना लालसर छटा आल्यावर, तू अग्निरूप अनेक रूपे धारण केलीस, हे सर्वशक्तिमान.

कौर्मं तथा ते वपुरास्थितः सदा युगे युगे माधव तोयमन्थने । न चान्यदस्तीति भवत्समं क्वचि- ज्जनार्दनाद् यः स्वयं भूतमुत्तमम् ।। १२.

माधव, प्रत्येक युगात समुद्र मंथनाच्या वेळी तू कायम कूर्म रूप घेतलेस. जनार्दन, तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही नाही. तूच स्वतः सर्वोच्च आहेस.

त्वया ततं विश्वमिदं महात्मन् स्वकाखिलान् वेद दिशश्च सर्वाः । कथं त्वमाद्यं परमं तु धाम विहाय चान्यं शरणं व्रजामि ।। १२.

महात्मा, हे सर्व विश्व तुझ्यामुळे व्यापले आहे. तुला सर्व दिशा पूर्णपणे माहीत आहेत. तूच आद्य आणि श्रेष्ठ आश्रय आहेस, मग मी तुला सोडून दुसऱ्या कोणाचा आधार कसा घेऊ?

भवानेकः पूर्वमासीत् ततश्च त्वत्तो मही सलिलं वह्निरुच्चैः । वायुस्तथा खं च मनोऽपि बुद्धि- श्चेतोगुणास्तत्प्रभवं च सर्वम् ।। १२.

पूर्वी फक्त तूच होतास. नंतर तुझ्यापासून पृथ्वी, पाणी, तेजस्वी अग्नी, वारा, आकाश, मन, बुद्धी आणि चैतन्याचे गुण हे सर्व निर्माण झाले.

त्वया ततं विश्वमिदं समस्तं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे । समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्त्रबाहो जय देव देव । नमोऽस्तु रामाय महानुभाव ।। १२.

तुझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. तू सनातन पुरुष आहेस, माझ्या दृष्टीने सर्व विश्वाचा स्वामी आहेस. विश्वमूर्ती, हजारो हात असलेला, देवांचा देव, तुझ्या विजयासाठी नमस्कार. महात्मा रामाला वंदन.

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नः तदा राज्ञः सुप्रतीकस्य मूर्तिम् । संदर्शयामास ततोऽभ्युवाच वरं वृणीष्वेति च सुप्रतीकम् ।। १२.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर देवांचा श्रेष्ठ देव प्रसन्न झाला आणि त्याने राजा सुप्रतीकाला आपली मूर्ती दाखवली. मग त्याने सांगितले, 'सुप्रतीका, तू इच्छित असलेला वर माग.'

एवं श्रुत्वा वचनं तस्य राजा ससंभ्रमं देवदेवं प्रणम्य । उवाच देवेश्वर मे प्रयच्छ लयं यदास्ते परमं वपुस्ते ।। १२.

हे ऐकून राजा आदराने देवदेवाला वंदन करून म्हणाला, 'देवेश्वरा, सृष्टीच्या संहाराच्या वेळी मला तुझ्या परम रूपाशी एकरूप होण्याची कृपा कर.'

इतीरिते राजवरः क्षणेन लयं तथाऽगादसुरघ्नमूर्तौ । स्थितस्तस्मिन्नात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैरनेकैः ।। १२.

राजाने असे म्हटल्यावर क्षणातच तो असुरांचा संहार करणाऱ्या रूपात विलीन झाला. त्या अवस्थेत तो भूमीचा राजा अनेक कर्मकांडांमुळे मुक्त झाला.

श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्त्रै- रपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ।। १२.

श्रीवराह म्हणाले: मी तुला हे पुराण, पूर्वी स्वायंभुवाला सांगितल्याप्रमाणे सांगितले. हजारो लोकांनी एकत्र येऊनही हे पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

उद्देशतः संस्मृतमात्रमेत- न्मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्ध्यम् ।। १२.

भद्रे, मी तुला हे पुराण फक्त थोडक्यात आणि आठवणीप्रमाणे सांगितले. समुद्राच्या पाण्याची निर्मिती आणि इतर घडलेल्या गोष्टी मोजता येणार नाहीत.

स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनापि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ।। १२.

स्वयंभू ब्रह्मा आणि नारायण यांनीही हे सांगितले आहे. दुसरा कोण सांगू शकतो? या मूर्तीच्या विशालतेमुळे आपल्याला पूर्णपणे सांगता येत नाही, म्हणून फक्त सुरुवातीची आठवण सांगितली.

समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ।। १२.

समुद्रातील वाळूच्या कणांची पृथ्वीवर मोजदाद नाही. पण परमेश्वराच्या सृष्टीच्या लीला तर अजूनही मोजता येत नाहीत.

एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । कृते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। १२.

शुचिस्मिते, मी तुला नारायणाचा हा अंश सांगितला. कृतयुगातील ही गोष्ट अशीच घडली. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ।। १३.

धरणी म्हणाली: हे अद्भुत घडलेले पाहून गौरमुख ऋषी आणि ते रत्नधारी लोकांना गुरुकडून कोणता फल किंवा वर मिळाला?

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्म्मिकः । किं चकार हरेः कर्म्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुंगवः ।। १३.

तो गौरमुख ऋषी कोण आहे? तो अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि तेजस्वी आहे. हरिचे कर्म पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषीने काय केले?

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ।। १३.

श्रीवराह म्हणाले: भगवंताचे ते अद्भुत कर्म क्षणात घडलेले पाहून, त्या ऋषीने देवाची आराधना करण्यासाठी प्रभास नावाच्या, सोमाचे अत्यंत दुर्मिळ तीर्थ असलेल्या अरण्यात गमन केले.

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ।। १३.

तेथे, तीर्थाचे स्मरण करणाऱ्यांनी दैत्यांचा संहार करणाऱ्या देवाची स्तुती केली जाते. त्याने दैत्यसंहारक हरिची भक्तीपूर्वक पूजा केली.

तस्याराधयतो देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । आजगाम महायोगी मार्कण्डेयो महामुनिः ।। १३.

त्याने देव, नारायण, हरिची आराधना करत असताना, महान योगी आणि ऋषी मार्कंडेय तेथे आले.

तं दृष्ट्वाऽभ्यागतं दूरादर्घपाद्येन सो मुनिः । अर्चयामास तं भक्त्या मुदा परमया युतः ।। १३.

दूरवरून त्यांना येताना पाहून, त्या ऋषीने अत्यंत आनंदाने आणि भक्तीने पाय धुण्याचे पाणी अर्पण करून त्यांचे पूजन केले.

कौश्यां वृष्यां तदासीनं पप्रच्छेदं मुनिस्तदा । शाधिं मां मुनिशार्दूल किं करोमि महाव्रत ।। १३.

त्या वेळी गोठ्यात बसलेल्या त्या ऋषिला, दुसऱ्या ऋषिने विचारले, "मुनिश्रेष्ठा, मला सांग, मी काय करावे? हे महाव्रती, मला योग्य मार्गदर्शन कर."

एवमुक्तः स विप्रेन्द्रो मार्कण्डेयो महातपाः । उवाच श्लक्ष्णया वाचा मुनिं गौरमुखं तदा ।। १३.

अशा प्रकारे विचारल्यावर, मोठ्या तपस्येने युक्त असलेल्या मार्कंडेय ऋषिने, त्या वेळी गौरमुख ऋषिला मृदू आणि प्रेमळ शब्दांत उत्तर दिले.

मार्कण्डेय उवाच । एतदेव महत्कृत्यं यत्सतां संगमो भवेत् । यत्तु सान्देहिकं कार्यं तत्पृच्छस्व महामुने ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "सज्जनांचा संग मिळणे हेच मोठे कर्तव्य आहे. पण तुला कुठल्या गोष्टीबद्दल शंका असेल, तर ती विचार, हे महर्षे."

गौरमुख उवाच । एते हि पितरो नाम प्रोच्यन्ते वेदवादिभिः । सर्ववर्णषु सामान्या उताहोस्वित् पृथक् पृथक् ।। १३.

गौरमुख म्हणाले, "हे पितर असे नाव वेदज्ञ लोकांनी सांगितले आहे. हे सर्व वर्णांमध्ये समान आहेत का, की वेगळे वेगळे आहेत?"

मार्कण्डेयः । सर्वेषामेव देवानामाद्यो नारायणो गुरुः । तस्माद् ब्रह्मा समुत्पन्नः सोऽपि सप्तासृजन्मुनीन् ।। १३.

मार्कंडेय म्हणाले, "सर्व देवतांमध्ये नारायण हेच आद्य गुरु आहेत. त्यांच्यापासून ब्रह्मा उत्पन्न झाले आणि त्यांनीच सात ऋषी निर्माण केले."

मां यजस्वेति तेनोक्तास्तदा ते परमेष्ठिना । आत्मनात्मानमेवाग्रे अयजन्त इति श्रुतिः ।। १३.

त्यावेळी त्या परब्रह्माने त्यांना सांगितले, 'माझी पूजा करा.' सुरुवातीला त्यांनी स्वतःच्या आत्म्याने स्वतःचीच पूजा केली, असे श्रुती सांगते.

तेषां वै ब्रह्मजातानां महावैकारिकर्मणाम् । अशपद् व्यभिचारो हि महानेष कृतो यतः । प्रभ्रष्टज्ञानिनः सर्वे भविष्यथ न संशयः ।। १३.

त्या ब्रह्मापासून जन्मलेल्या आणि मोठ्या सृष्टीच्या कार्यात गुंतलेल्या लोकांनी एक मोठा अपराध केला, म्हणून त्यांना शाप मिळाला—'तुम्ही सर्वजण ज्ञानहीन व्हाल, यात शंका नाही.'

एवं शप्तास्ततस्ते वै ब्रह्मणात्मसमुद्भवाः । सद्यो वंशकरान् पुत्रानुत्पाद्य त्रिदिवं ययुः ।। १३.

अशा प्रकारे शाप मिळाल्यावर, ब्रह्माच्या आत्म्यातून उत्पन्न झालेले ते लोक, आपले वंशज पुत्र निर्माण करून, लगेचच स्वर्गात गेले.