वराहपुराणम्

एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । (मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम्) ।। ११.

त्यावर त्या देवाने अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असं चक्र सोडलं—सुदर्शन चक्र त्या दुर्जय सैन्यावर फिरवलं.

तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दौर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ।। ११.

त्या चक्राने ते असुरांचं, जिंकता न येणारं सैन्य क्षणात—डोळ्याच्या पापणी लवतेपर्यंत—अनेक प्रकारे राख केलं.

एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ।। ११.

असं करून त्या देवाने गौरमुख ऋषीला सांगितलं, 'पलभरात या दानवांचं सैन्य नष्ट झालं आहे.'

अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ।। ११.

म्हणून या घटनेमुळे हे जंगल 'नैमिषारण्य' म्हणून ओळखलं जाईल, विशेषतः ब्राह्मणांसाठी हे नाव सार्थ ठरेल.

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ।। ११.

आणि मी, यज्ञपुरुष, या वनात वसत राहीन; इथे मी नेहमी पूजला जाईन, आणि हे पंधरा मण्यांचे राजे कृतयुगात प्रकट होतील, हे ऋषी.

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ।। ११.

असं सांगून तो ईश्वर अदृश्य झाला, आणि तो द्विज आपल्या आश्रमात परम आनंदाने राहू लागला.

श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ।। १२.

श्रीवराह म्हणाले: मग जेव्हा सुप्रतीक राजाला कळलं की त्याचा मुलगा चक्राच्या अग्नीने जळून गेला आहे, तेव्हा तो स्थिरचित्त राजा विचार करू लागला; आणि विचार करत असताना त्याला एक कल्पना सुचली.

चित्रकूटे गिरौ विष्णुः सदा रामेति कीर्त्यते । ततोऽहं रामसंज्ञेन नाम्ना स्तौमि जगत्पतिम् ।। १२.

चित्रकूट पर्वतावर विष्णूला नेहमी 'राम' म्हणून ओळखतात; म्हणून मीही 'राम' या नावाने जगत्पतीची स्तुती करीन.

सुप्रतीक उवाच । नमामि रामं नरनाथमच्युतं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ।। १२.

सुप्रतीक म्हणतो: मी रामाला, नरांचा स्वामी, अच्युत, प्राचीन कवी, देवांचा शत्रू नष्ट करणारा, शिवस्वरूप, सर्वांचा आधार, महेश्वर, शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करणारा आणि शोभेने युक्त अशा प्रभूला वंदन करतो.

भवान् सदा देव समस्ततेजसां करोषि तेजांसि समस्तरूपधृक् । क्षितौ भवान् पञ्चगुणस्तथा जले चतुःप्रकारस्त्रिविधोऽथ तेजसि । द्विधाऽथ वायौ वियति प्रतिष्ठितो भवान् हरे शब्दवपुः पुमानसि ।। १२.

तू, देवा, सर्व तेजाचा मूळ आहेस; सर्व तेज निर्माण करतोस, सर्व रूपे धारण करतोस; पृथ्वीवर तू पाच प्रकारे, पाण्यात चार, अग्नीत तीन, वाऱ्यात दोन, आणि आकाशात शब्दरूपाने स्थिर आहेस, हे हरी, तूच पुरुषोत्तम आहेस.

भवान् शशी सूर्यहुताशनोऽसि त्वयि प्रलीनं जगदेतदुच्यते । भवत्प्रतिष्ठं रमते जगत् यतः स्तुतोऽसि रामेति जगत् प्रतिष्ठितम् ।। १२.

तू चंद्र, सूर्य आणि अग्नी आहेस; या जगातलं सर्व काही तुझ्यात विलीन होतं असं म्हणतात; सगळं विश्व तुझ्यात स्थिर आहे म्हणूनच तुला 'राम' म्हणून जगात गौरव मिळतो.

भवार्णवे दुःखतरोर्मिसंकुले तथाक्षमानग्रहणेऽतिभीषणे । न मज्जति त्वत्स्मरणप्लवो नरः स्मृतोऽसि रामेति तथा तपोवने ।। १२.

संसाराच्या समुद्रात, दुःखाच्या मोठ्या लाटा आणि अधीरतेच्या भयंकर मगरांनी भरलेल्या या जीवनात, तुझ्या स्मरणाची नौका ज्याच्याकडे आहे तो माणूस कधीही बुडत नाही; म्हणूनच तपोवनातही तुला 'राम' म्हणून आठवतात.

वेदेषु नष्टेषु भवांस्तथा हरे करोषि मात्स्यं वपुरात्मनः सदा । युगक्षये रञ्जितसर्वदिङ्मुखो भवांस्तथाग्निर्बहुरूपधृग् विभो ।। १२.

वेद नष्ट झाले असता, हे हरी, तू नेहमी मत्स्यरूप घेतलंस; युगाच्या शेवटी, सर्व दिशांना लालसर छटा आल्यावर, तू अग्निरूप अनेक रूपे धारण केलीस, हे सर्वशक्तिमान.

कौर्मं तथा ते वपुरास्थितः सदा युगे युगे माधव तोयमन्थने । न चान्यदस्तीति भवत्समं क्वचि- ज्जनार्दनाद् यः स्वयं भूतमुत्तमम् ।। १२.

माधव, प्रत्येक युगात समुद्र मंथनाच्या वेळी तू कायम कूर्म रूप घेतलेस. जनार्दन, तुझ्यासारखा दुसरा कोणीही नाही. तूच स्वतः सर्वोच्च आहेस.

त्वया ततं विश्वमिदं महात्मन् स्वकाखिलान् वेद दिशश्च सर्वाः । कथं त्वमाद्यं परमं तु धाम विहाय चान्यं शरणं व्रजामि ।। १२.

महात्मा, हे सर्व विश्व तुझ्यामुळे व्यापले आहे. तुला सर्व दिशा पूर्णपणे माहीत आहेत. तूच आद्य आणि श्रेष्ठ आश्रय आहेस, मग मी तुला सोडून दुसऱ्या कोणाचा आधार कसा घेऊ?

भवानेकः पूर्वमासीत् ततश्च त्वत्तो मही सलिलं वह्निरुच्चैः । वायुस्तथा खं च मनोऽपि बुद्धि- श्चेतोगुणास्तत्प्रभवं च सर्वम् ।। १२.

पूर्वी फक्त तूच होतास. नंतर तुझ्यापासून पृथ्वी, पाणी, तेजस्वी अग्नी, वारा, आकाश, मन, बुद्धी आणि चैतन्याचे गुण हे सर्व निर्माण झाले.

त्वया ततं विश्वमिदं समस्तं सनातनस्त्वं पुरुषो मतो मे । समस्तविश्वेश्वर विश्वमूर्ते सहस्त्रबाहो जय देव देव । नमोऽस्तु रामाय महानुभाव ।। १२.

तुझ्यामुळे हे संपूर्ण विश्व व्यापले आहे. तू सनातन पुरुष आहेस, माझ्या दृष्टीने सर्व विश्वाचा स्वामी आहेस. विश्वमूर्ती, हजारो हात असलेला, देवांचा देव, तुझ्या विजयासाठी नमस्कार. महात्मा रामाला वंदन.

इति स्तुतो देववरः प्रसन्नः तदा राज्ञः सुप्रतीकस्य मूर्तिम् । संदर्शयामास ततोऽभ्युवाच वरं वृणीष्वेति च सुप्रतीकम् ।। १२.

अशा प्रकारे स्तुती केल्यावर देवांचा श्रेष्ठ देव प्रसन्न झाला आणि त्याने राजा सुप्रतीकाला आपली मूर्ती दाखवली. मग त्याने सांगितले, 'सुप्रतीका, तू इच्छित असलेला वर माग.'

एवं श्रुत्वा वचनं तस्य राजा ससंभ्रमं देवदेवं प्रणम्य । उवाच देवेश्वर मे प्रयच्छ लयं यदास्ते परमं वपुस्ते ।। १२.

हे ऐकून राजा आदराने देवदेवाला वंदन करून म्हणाला, 'देवेश्वरा, सृष्टीच्या संहाराच्या वेळी मला तुझ्या परम रूपाशी एकरूप होण्याची कृपा कर.'

इतीरिते राजवरः क्षणेन लयं तथाऽगादसुरघ्नमूर्तौ । स्थितस्तस्मिन्नात्मभूतो विमुक्तः स भूमिपः कर्मकाण्डैरनेकैः ।। १२.

राजाने असे म्हटल्यावर क्षणातच तो असुरांचा संहार करणाऱ्या रूपात विलीन झाला. त्या अवस्थेत तो भूमीचा राजा अनेक कर्मकांडांमुळे मुक्त झाला.

श्रीवराह उवाच । इतीरितं ते तु मया पुराणं स्वायम्भुवे चादिकृतैकदेशम् । शक्यं न चास्यैर्बहुभिः सहस्त्रै- रपीह केनापि मुखेन वक्तुम् ।। १२.

श्रीवराह म्हणाले: मी तुला हे पुराण, पूर्वी स्वायंभुवाला सांगितल्याप्रमाणे सांगितले. हजारो लोकांनी एकत्र येऊनही हे पूर्णपणे सांगता येणार नाही.

उद्देशतः संस्मृतमात्रमेत- न्मया भद्रे कथितं ते पुराणम् । समुद्रतोयात् परिमाणसृष्टिः क्वचित् क्वचिद् वृत्तमथो ह्यनर्ध्यम् ।। १२.

भद्रे, मी तुला हे पुराण फक्त थोडक्यात आणि आठवणीप्रमाणे सांगितले. समुद्राच्या पाण्याची निर्मिती आणि इतर घडलेल्या गोष्टी मोजता येणार नाहीत.

स्वयम्भुवा कथितं ब्रह्मणाऽपि नारायणेनापि कुतो भवेऽन्यः । अशक्यमस्माभिरितीरितं ते तन्मूर्त्तित्वात् स्मरणेनेदमाद्यम् ।। १२.

स्वयंभू ब्रह्मा आणि नारायण यांनीही हे सांगितले आहे. दुसरा कोण सांगू शकतो? या मूर्तीच्या विशालतेमुळे आपल्याला पूर्णपणे सांगता येत नाही, म्हणून फक्त सुरुवातीची आठवण सांगितली.

समुद्रे बालुकासंख्या विद्यते रजसः क्षितौ । न तु सृष्टेः पुनः संख्या क्रीडतः परमेष्ठिनः ।। १२.

समुद्रातील वाळूच्या कणांची पृथ्वीवर मोजदाद नाही. पण परमेश्वराच्या सृष्टीच्या लीला तर अजूनही मोजता येत नाहीत.

एष नारायणस्यांशो मया प्रोक्तः शुचिस्मिते । कृते वृत्तान्त एषश्च किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। १२.

शुचिस्मिते, मी तुला नारायणाचा हा अंश सांगितला. कृतयुगातील ही गोष्ट अशीच घडली. तुला अजून काय ऐकायचे आहे?

धरण्युवाच । एतत् तन्महदाश्चर्यं दृष्ट्वा गौरमुखो मुनिः । ते चापि मणिजाः प्राप्ताः किं फलं तु वरं गुरोः ।। १३.

धरणी म्हणाली: हे अद्भुत घडलेले पाहून गौरमुख ऋषी आणि ते रत्नधारी लोकांना गुरुकडून कोणता फल किंवा वर मिळाला?

कोऽसौ गौरमुखः श्रीमान् मुनिः परमधार्म्मिकः । किं चकार हरेः कर्म्म दृष्ट्वाऽसौ मुनिपुंगवः ।। १३.

तो गौरमुख ऋषी कोण आहे? तो अत्यंत धर्मनिष्ठ आणि तेजस्वी आहे. हरिचे कर्म पाहून त्या श्रेष्ठ ऋषीने काय केले?

श्रीवराह उवाच । निमिषेण कृतं कर्म दृष्ट्वा भगवतो मुनिः । आरिराधयिषुर्देवं तमेव प्रययौ वनम् । प्रभासं नाम सोमस्य तीर्थं परमदुर्लभम् ।। १३.

श्रीवराह म्हणाले: भगवंताचे ते अद्भुत कर्म क्षणात घडलेले पाहून, त्या ऋषीने देवाची आराधना करण्यासाठी प्रभास नावाच्या, सोमाचे अत्यंत दुर्मिळ तीर्थ असलेल्या अरण्यात गमन केले.

तत्र दैत्यान्तकृद् देवः प्रोच्यते तीर्थचिन्तकैः । आराधयामास हरिं दैत्यसूदनसंज्ञितम् ।। १३.

तेथे, तीर्थाचे स्मरण करणाऱ्यांनी दैत्यांचा संहार करणाऱ्या देवाची स्तुती केली जाते. त्याने दैत्यसंहारक हरिची भक्तीपूर्वक पूजा केली.