वराहपुराणम्

यदा नन्दी शूलपाणिर्गोधनेन पुरस्कृतः

जेव्हा नंदी, त्रिशूल हातात घेऊन, गायींच्या कळपासह पुढे गेला,

देवानामटनाच्चैव देवाट इति संज्ञितम्

देवतांनी तिथे वावर केल्यामुळे त्याला देवाट असे नाव पडले.

स शूलपाणिर्देवेशो भक्ताभयविधायकः

तो त्रिशूलधारी देवांचा स्वामी भक्तांना निर्भयता देतो.

तस्मिन्स्थाने महादेवः सालङ्कायनकस्य हि

त्या ठिकाणी महादेव हे सालंकायन वंशातील आहेत.

स्वयं चैव महायोगी योगसिद्धिविधायकः

आणि तो स्वतः महान योगी असून योगसिद्धी देणारा आहे.

त्रिजटाभ्योऽभवन्धारा स्तिस्रो वै परमाद्भुताः

त्रिजटा या स्त्रियांच्या पासून तीन अद्भुत धारा निर्माण झाल्या.

एतत्त्रैधारिकं तीर्थं त्रिजटाभ्यः समुत्थितम् १४४.

हे त्रिधारेचे तीर्थ त्रिजटांपासून उत्पन्न झाले.

शालग्रामाभिधे क्षेत्रे हरिशीलनतत्परः

शालग्राम नावाच्या क्षेत्रात, जो हरिपूजेत तल्लीन असतो,

तीर्थे त्रिधारे यः स्रात्वा सन्तर्प्य पितृदेवताः

जो त्या त्रिधारेच्या तीर्थात स्नान करून पितर आणि देवतांना तृप्त करतो,

तस्यैव पूर्वदिग्भागे हंसतीर्थमिति स्मृतम्

त्याच्या पूर्व दिशेला त्याला हंसतीर्थ असे ओळखले जाते.

कदाचिच्छिवरात्र्यां तु भक्तैः पूजामहोत्सवे

कधी कधी शिवरात्रीच्या वेळी, भक्तांच्या पूजामहोत्सवात,

तत्र काकाः समुत्पेतुरन्ने तस्मिन्बुभुक्षिताः

तेथे भुकेले कावळे त्या अन्नाच्या दिशेने उडाले.

तावुभौ युध्यमानौ तु कुण्डे तस्मिन्निपेततुः

दोघेही भांडत असताना त्या कुंडात पडले.

तत्र हंसौ ततो भूत्वा निर्गतौ चन्द्रवर्चसौ

तेथेच ते दोघे चंद्रासारख्या तेजस्वी दोन हंस झाले आणि बाहेर आले.

हंसतीर्थमिति प्रोचुस्ततःप्रभृति सत्तमे

तेव्हापासून, हे श्रेष्ठा, त्या जागेला 'हंसतीर्थ' असे नाव पडले.

पूर्वं यक्षकृतं तत्तु यक्षतीर्थमिति स्मृतम्

पूर्वी ती जागा यक्षाने तयार केली होती आणि तिला 'यक्षतीर्थ' म्हणत.

तत्राऽथ मुंचते प्राणाञ्छिवभक्तिपरायणः १४४.

तेथेच, शंकरभक्त एकजण आपला जीव सोडून गेला.

एवं प्रभावं तत्तीर्थं महायोगिप्रभावतः

महायोग्याच्या प्रभावामुळे त्या तीर्थाचे असे अद्भुत सामर्थ्य आहे.

एतत्ते सर्वमाख्यातं क्षेत्रं गुह्यं वसुन्धरे

हे वसुंधरे, हे सर्व गुप्त क्षेत्र मी तुला सांगितले.

गुह्यानां परमं गुह्यं किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि

सर्व गुपितांमध्ये हेच सर्वात श्रेष्ठ आहे; अजून तुला काय ऐकायचे आहे?

अथ सालग्रामक्षेत्रमाहात्म्यम् भगवन्देवदेवेश सालंकायनको मुनिः

आता शालग्राम क्षेत्राचे माहात्म्य सांगतो: देवांचा अधिपती, शालंकायन ऋषी—

श्रीवराह उवाच तप्यमानो यथान्यायं पश्यन्वै सालमुत्तमम्

श्रीवराह म्हणाले: नियमाने तप करत असताना त्याने उत्तम शालवृक्ष पाहिला.

अभिन्नमतुलच्छायं विशालं पुष्पितं तथा

तो अखंड, अतुलनीय छायेसह, विशाल आणि फुलांनी बहरलेला होता.

ऋषिर्ज्ञानपरिश्रान्तः सालंकायनकोऽद्भुतम्

ज्ञानाच्या शोधात थकलेला शालंकायन ऋषी तो अद्भुत वृक्ष पाहिला.

ततो दृष्ट्वा महासालं परिश्रान्तो महामुनिः

मग तो महाशालवृक्ष पाहून थकलेला महर्षी थांबला.

सालस्य तस्य पूर्वेण स्थितः पश्चान्मुखो मुनिः

त्या शालवृक्षाच्या पूर्वेला, ऋषी पश्चिमेकडे तोंड करून उभा राहिला.

ततः पूर्वेण पार्श्वेन तस्य सालस्य सुन्दरि

मग, सुंदरिनी, त्या शालवृक्षाच्या पूर्वेकडील बाजूला—

दृष्ट्वा मां तत्र स मुनिस्त पस्वी संशितव्रतः

तेथे, मला पाहून, तो कठोर व्रती ऋषी एकटक पाहू लागला.

मत्तेजसा ताडिताक्षः शनैरुन्मील्य लोचने

माझ्या तेजाने भारावून, त्याने हळूहळू डोळे उघडले.