वराहपुराणम्

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्युयोध ।। ११.

तो अजिंक्य राजमंत्री मारला गेल्यावर, राजा स्वतःच्या सैन्यासह पुढे सरसावला; तो दुर्जय, घोडे आणि रथांनी सज्ज, मोठ्या ताकदीने रत्नांनी अलंकृत शत्रूंशी लढू लागला.

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेतृभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ।। ११.

त्या वेळी राजाच्या सैन्यावर मोठा संहार ओढवला; युद्धात जावयाबद्दल कारण आणि करणाऱ्यांकडून ऐकले.

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् श्रृणुष्व धरेरितान् ।। ११.

तो बलवान जावई लढताना दिसताच सैन्य पुढे सरसावले; त्या सैन्यात जे दैत्य होते, त्यांची नावे आता ऐक.

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयंकरः ।। ११.

प्रघास, विघास, संघास, अशनीप्रभ, विद्युत्प्रभ, सुघोष, उन्मत्ताक्ष आणि भयानक—

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ।। ११.

अग्निदंत, अग्नितेज, बाहुशक्र, प्रतर्दन, विराध, भीमकर्मा आणि विप्रचित्ती—

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरीवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ।। ११.

हे पंधरा श्रेष्ठ असुर, उत्तम शस्त्रांनी सज्ज, प्रत्येक जण वेगवेगळ्या अक्षौहिणीसह उभे होते.

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ।। ११.

दुर्जय या महात्म्याच्या सैन्यातील मोठे मायावी, रत्नांनी अलंकृत लोकांसह आणि विशाल सैन्य घेऊन युद्ध करू लागले.

(सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ११.

सुप्रभाने युद्धात प्रघासावर पाच विषारी सर्पासारखे तीक्ष्ण बाण सोडले, जणू तापलेल्या पक्ष्यांसारखे.

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ।। ११.

तीव्र ज्वालेसारख्या तीन बाणांनी त्याने विघासाला भेदले; दहा बाणांनी सुरश्मीने संघासाला घायाळ केले.

अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ।। ११.

शुभदर्शनाने युद्धात अशनीप्रभावर पाच बाण सोडले; सुकांतीने विद्युत्प्रभावर, आणि सुंदराने सुघोषावर बाणांचा मारा केला.

उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ।। ११.

सुंदाने उन्मत्ताक्षावर पाच वेगवान बाण सोडले आणि एका धारदार वाकड्या बाणाने त्याचे धनुष्य तोडले.

सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुशुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुशक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ।। ११.

सुमना यांनी अग्निदंतावर, सुशुभाने अग्नितेजावर, सुशीलाने वायूशक्रावर, आणि सुमुखाने प्रतर्दनावर बाणांचा मारा केला.

(विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद् युद्धं महानभूत् ११.

शंभू विराधाशी, सुकिर्ती भीमकर्म्याशी, आणि विप्रचित्ती सोमाशी लढला; असे हे मोठे युद्ध घडले.

परस्परं सुयुद्धेन योधयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याः पुनर्मणिभवैर्हताः ।। ११.

एकमेकांशी कौशल्याने शस्त्राने लढून, त्या दैत्यांना त्यांच्या संख्येनुसार पुन्हा रत्नातून जन्मलेल्या वीरांनी मारले.

यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्द्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ।। ११.

त्यांच्यातील तीव्र युद्ध अधिकच वाढत असताना, त्या वेळी गौरमुख ऋषींनी समिध, कुश वगैरे घेऊन विधी केले.

आगतो महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरीवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ।। ११.

तेव्हा एक अद्भुत आणि भयंकर युद्ध उभं राहिलं, अनेक सैन्यांनी वेढलेलं आणि जिंकणं फारच कठीण असं ते सैन्य होतं.

तं दृष्ट्वा स मुनिर्द्वारि चिन्तापरम एव हि । उपविश्याधिगम्याथ मणेः कारणमेव ह ।। ११.

ते दृश्य पाहून तो ऋषी दाराशी उभा राहिला, खोल विचारात गुंतला आणि बसून त्या मण्याचं कारण शोधू लागला.

एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ।। ११.

मण्यामुळे असं भीषण आणि प्रखर युद्ध झालं, हे पाहून गौरमुख नावाच्या त्या ऋषीने देवांचा देव हरिचा ध्यान करायला सुरुवात केली.

स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ।। ११.

मग पिवळ्या वस्त्रातला, गरुडावर बसलेला तो देव त्याच्यासमोर प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'इथे मी तुझ्यासाठी काय करू?''

स ऋषिः प्राञ्जलिर्भूत्वा उवाच पुरुषोत्तमम् । जहीमं दुर्ज्जयं पापं ससैन्यं परिवारिणम् ।। ११.

त्या ऋषीने हात जोडून पुरुषोत्तमाला विनंती केली, 'हे दुष्ट आणि जिंकता न येणारं सैन्य, त्याचे सगळे साथीदारांसह नष्ट कर.'

एवमुक्तस्तदा तेन चक्रं ज्वलनसन्निभम् । (मुमोच दुर्जयबले कालचक्रं सुदर्शनम्) ।। ११.

त्यावर त्या देवाने अग्नीप्रमाणे तेजस्वी असं चक्र सोडलं—सुदर्शन चक्र त्या दुर्जय सैन्यावर फिरवलं.

तेन चक्रेण तत्सैन्यमासुरं दौर्जयं क्षणात् । निमेषान्तरमात्रेण भस्मवद् बहुधा कृतम् ।। ११.

त्या चक्राने ते असुरांचं, जिंकता न येणारं सैन्य क्षणात—डोळ्याच्या पापणी लवतेपर्यंत—अनेक प्रकारे राख केलं.

एवं कृत्वा ततो देवो मुनिं गौरमुखं तदा । उवाच निमिषेणेदं निहतं दानवं बलम् ।। ११.

असं करून त्या देवाने गौरमुख ऋषीला सांगितलं, 'पलभरात या दानवांचं सैन्य नष्ट झालं आहे.'

अरण्येऽस्मिंस्ततस्त्वेवं नैमिषारण्यसंज्ञितम् । भविष्यति यथार्थं वै ब्राह्मणानां विशेषतः ।। ११.

म्हणून या घटनेमुळे हे जंगल 'नैमिषारण्य' म्हणून ओळखलं जाईल, विशेषतः ब्राह्मणांसाठी हे नाव सार्थ ठरेल.

अहं च यज्ञपुरुष एतस्मिन् वनगोचरे । नाम्ना याज्या सदा चेमे दश पञ्च च नायकाः । कृते युगे भविष्यन्ति राजानो मणिजा मुने ।। ११.

आणि मी, यज्ञपुरुष, या वनात वसत राहीन; इथे मी नेहमी पूजला जाईन, आणि हे पंधरा मण्यांचे राजे कृतयुगात प्रकट होतील, हे ऋषी.

एवमुक्त्वा ततो देवो गतोऽन्तर्धानमीश्वरः । द्विजोऽपि स्वाश्रमे तस्थौ मुदा परमया युतः ।। ११.

असं सांगून तो ईश्वर अदृश्य झाला, आणि तो द्विज आपल्या आश्रमात परम आनंदाने राहू लागला.

श्रीवराह उवाच । ततः पुत्रं रथाङ्गाग्निदग्धं श्रुत्वा नृपोत्तमः । सुप्रतीकः प्रतीतात्मा चिन्तयामास पार्थिवः । तस्य चिन्तयतस्त्वेवं तदा बुद्धिरजायत ।। १२.

श्रीवराह म्हणाले: मग जेव्हा सुप्रतीक राजाला कळलं की त्याचा मुलगा चक्राच्या अग्नीने जळून गेला आहे, तेव्हा तो स्थिरचित्त राजा विचार करू लागला; आणि विचार करत असताना त्याला एक कल्पना सुचली.

चित्रकूटे गिरौ विष्णुः सदा रामेति कीर्त्यते । ततोऽहं रामसंज्ञेन नाम्ना स्तौमि जगत्पतिम् ।। १२.

चित्रकूट पर्वतावर विष्णूला नेहमी 'राम' म्हणून ओळखतात; म्हणून मीही 'राम' या नावाने जगत्पतीची स्तुती करीन.

सुप्रतीक उवाच । नमामि रामं नरनाथमच्युतं कविं पुराणं त्रिदशारिनाशनम् । शिवस्वरूपं प्रभवं महेश्वरं सदा प्रपन्नार्तिहरं धृतश्रियम् ।। १२.

सुप्रतीक म्हणतो: मी रामाला, नरांचा स्वामी, अच्युत, प्राचीन कवी, देवांचा शत्रू नष्ट करणारा, शिवस्वरूप, सर्वांचा आधार, महेश्वर, शरण आलेल्यांचे दुःख दूर करणारा आणि शोभेने युक्त अशा प्रभूला वंदन करतो.