वराहपुराणम्

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मणेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ।। ११.

त्या भयंकर नीलाने खाली उतरल्यावर, त्या मणीमधून क्रूर मनोवृत्तीचे, शस्त्रधारी योद्धे बाहेर आले.

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीरा योधाः परमदुर्जयाः । निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ।। ११.

रथ, ध्वज, घोडे, बाण, तलवारी, ढाली, धनुष्य, तरकस घेऊन, अनगिनत बलाढ्य, अपराजित योद्धे त्या मणी फोडून बाहेर आले.

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ।। ११.

तिथे दहा आणि पाच, असे पंधरा महान शूर योद्धे सज्ज उभे होते; त्यांची नावे मी सांगतो, ऐक.

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ।। ११.

सुप्रभ, दीप्ततेज, सुरश्मी, शुभदर्शन, सुकांती, सुंदर, सुंद, प्रद्युम्न, सुमन, शुभ,

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ।। ११.

सुशील, सुखद, शंभू, सुदंत आणि सोम—हे पंधरा नायक त्या मणीमधून जन्मलेले आहेत.

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ।। ११.

नंतर, विरोचन मोठ्या सैन्याने वेढलेला पाहून, ते उत्सुक योद्धे विविध शस्त्रांनी लढू लागले.

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ।। ११.

त्यांची धनुष्ये सोन्यासारखी चमकत होती; त्यांच्या बाणांना उत्तम जांभूळ सोन्याचे टोक होते; भीषण तलवारी, मोठ्या गदा आणि भाले खाली पडत होते.

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ।। ११.

एक रथ दुसऱ्या रथाभोवती घेरून उभा राहिला; एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीसमोर उभा ठाकला; घोडा घोड्याच्या समोर भिडला; आणि अत्यंत पराक्रमी पायदळ सैनिक दुसऱ्या पायदळ सैनिकावर तुटून पडला.

द्वन्द्वन्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ।। ११.

लढाईत असे अनेक द्वंद्वयुद्ध झाले; शूरवीर एकमेकांना आव्हान देत धावले; बाणांचा वर्षाव आणि हातातल्या शस्त्रांनी युद्ध फारच भयंकर झाले.

तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ।। ११.

अशा त्या प्रचंड गोंधळात, राजाचा मंत्री मारला गेला आणि शुद्ध हरपला; आपल्या सर्व अनुयायांसह आणि सैन्यासह तो यमाच्या लोकात गेला.

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्युयोध ।। ११.

तो अजिंक्य राजमंत्री मारला गेल्यावर, राजा स्वतःच्या सैन्यासह पुढे सरसावला; तो दुर्जय, घोडे आणि रथांनी सज्ज, मोठ्या ताकदीने रत्नांनी अलंकृत शत्रूंशी लढू लागला.

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेतृभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ।। ११.

त्या वेळी राजाच्या सैन्यावर मोठा संहार ओढवला; युद्धात जावयाबद्दल कारण आणि करणाऱ्यांकडून ऐकले.

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् श्रृणुष्व धरेरितान् ।। ११.

तो बलवान जावई लढताना दिसताच सैन्य पुढे सरसावले; त्या सैन्यात जे दैत्य होते, त्यांची नावे आता ऐक.

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयंकरः ।। ११.

प्रघास, विघास, संघास, अशनीप्रभ, विद्युत्प्रभ, सुघोष, उन्मत्ताक्ष आणि भयानक—

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ।। ११.

अग्निदंत, अग्नितेज, बाहुशक्र, प्रतर्दन, विराध, भीमकर्मा आणि विप्रचित्ती—

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरीवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ।। ११.

हे पंधरा श्रेष्ठ असुर, उत्तम शस्त्रांनी सज्ज, प्रत्येक जण वेगवेगळ्या अक्षौहिणीसह उभे होते.

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ।। ११.

दुर्जय या महात्म्याच्या सैन्यातील मोठे मायावी, रत्नांनी अलंकृत लोकांसह आणि विशाल सैन्य घेऊन युद्ध करू लागले.

(सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ११.

सुप्रभाने युद्धात प्रघासावर पाच विषारी सर्पासारखे तीक्ष्ण बाण सोडले, जणू तापलेल्या पक्ष्यांसारखे.

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ।। ११.

तीव्र ज्वालेसारख्या तीन बाणांनी त्याने विघासाला भेदले; दहा बाणांनी सुरश्मीने संघासाला घायाळ केले.

अशनिप्रभं रणेऽविध्यत् पञ्चभिः शुभदर्शनः । विद्युत्प्रभं सुकान्तिस्तु सुघोषं सुन्दरस्तथा ।। ११.

शुभदर्शनाने युद्धात अशनीप्रभावर पाच बाण सोडले; सुकांतीने विद्युत्प्रभावर, आणि सुंदराने सुघोषावर बाणांचा मारा केला.

उन्मत्ताक्षं तथाविध्यत् सुन्दः पञ्चभिराशुगैः । चकर्त्त च धनुस्तस्य शितेन नतपर्वणा ।। ११.

सुंदाने उन्मत्ताक्षावर पाच वेगवान बाण सोडले आणि एका धारदार वाकड्या बाणाने त्याचे धनुष्य तोडले.

सुमना अग्निदंष्ट्रं तु सुशुभश्चाग्नितेजसम् । सुशीलो वायुशक्रं तु सुमुखश्च प्रतर्दनम् ।। ११.

सुमना यांनी अग्निदंतावर, सुशुभाने अग्नितेजावर, सुशीलाने वायूशक्रावर, आणि सुमुखाने प्रतर्दनावर बाणांचा मारा केला.

(विराधेन तथा शम्भुः सुकीर्तिर्भीमकर्म्मणा । विप्रचित्तिस्तथा सोमं एतद् युद्धं महानभूत् ११.

शंभू विराधाशी, सुकिर्ती भीमकर्म्याशी, आणि विप्रचित्ती सोमाशी लढला; असे हे मोठे युद्ध घडले.

परस्परं सुयुद्धेन योधयित्वाऽस्त्रलाघवात् । यथासंख्येन ते दैत्याः पुनर्मणिभवैर्हताः ।। ११.

एकमेकांशी कौशल्याने शस्त्राने लढून, त्या दैत्यांना त्यांच्या संख्येनुसार पुन्हा रत्नातून जन्मलेल्या वीरांनी मारले.

यावत् संग्रामघोरो वै महांस्तेषां व्यवर्द्धत । तावत् समित्कुशादीनि कृत्वा गौरमुखो मुनिः ।। ११.

त्यांच्यातील तीव्र युद्ध अधिकच वाढत असताना, त्या वेळी गौरमुख ऋषींनी समिध, कुश वगैरे घेऊन विधी केले.

आगतो महदाश्चर्यं संग्रामं भीमदर्शनम् । बहुसैन्यपरीवारं स्थितं तं चापि दुर्ज्जयम् ।। ११.

तेव्हा एक अद्भुत आणि भयंकर युद्ध उभं राहिलं, अनेक सैन्यांनी वेढलेलं आणि जिंकणं फारच कठीण असं ते सैन्य होतं.

तं दृष्ट्वा स मुनिर्द्वारि चिन्तापरम एव हि । उपविश्याधिगम्याथ मणेः कारणमेव ह ।। ११.

ते दृश्य पाहून तो ऋषी दाराशी उभा राहिला, खोल विचारात गुंतला आणि बसून त्या मण्याचं कारण शोधू लागला.

एवं कृत्वा मणिकृतं रौद्रं गाढं च संयुगम् । चिन्तयामास देवेशं हरिं गौरमुखो मुनिः ।। ११.

मण्यामुळे असं भीषण आणि प्रखर युद्ध झालं, हे पाहून गौरमुख नावाच्या त्या ऋषीने देवांचा देव हरिचा ध्यान करायला सुरुवात केली.

स देवः पुरतस्तस्य पीतवासाः खगासनः । किमत्र ते मया कार्यमिति वाणीमुदीरयत् ।। ११.

मग पिवळ्या वस्त्रातला, गरुडावर बसलेला तो देव त्याच्यासमोर प्रकट झाला आणि म्हणाला, 'इथे मी तुझ्यासाठी काय करू?''