वराहपुराणम्

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ।। ११.

'हा चिंतामणी मी त्याच्याकडून घेईन,' असे ठरवून, राजा आपल्या लोकांसह आश्रमाच्या थोड्या अंतरावर गेला.

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ।। ११.

नंतर त्याने 'विरोचन' नावाच्या आपल्या मंत्र्याला, ऋषी गौरमुखाकडे जाऊन तो मणी मागण्यासाठी पाठवले.

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ।। ११.

मंत्री ऋषीकडे जाऊन मणी मागायला सज्ज झाला आणि म्हणाला, 'राजा, तू रत्नांचा धनी आहेस, हा मणी त्याला दे.'

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ।। ११.

मंत्र्याने असे म्हटल्यावर, गौरमुख ऋषी रागावून म्हणाले, 'ब्राह्मण घेतो, राजा देतो, आणि पुन्हा राजा होऊन तू इतक्या दीनपणे मागणी का करतोस?'

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ।। ११.

'हेच त्या दुष्ट दुर्जय राजाला सांग, लवकर जा, वाईट वागणाऱ्या, नाहीतर लोक तुला सोडून देतील.'

(एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ) ।। ११.

(असे म्हणून, तो ऋषी कुश व लाकूड आणायला पूर्वेकडे गेला आणि मनात शत्रूंचा नाश करणाऱ्या त्या मणीचा विचार करत राहिला.)

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ।। ११.

मंत्री असे ऐकून राजाकडे गेला आणि ब्राह्मणाने सांगितलेले सर्व काही त्याला सांगितले.

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ।। ११.

ब्राह्मणाचे बोल ऐकून दुर्जय रागावून म्हणाला, 'नील नावाच्या सामंताला लगेच जा, ब्राह्मणाचा मणी घेऊन काहीही करून लवकर परत ये.'

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्यमाश्रममण्डलम् ।। ११.

राजाने आज्ञा दिल्यावर, नील मोठ्या सैन्यासह त्या ऋषीच्या वनातील आश्रमाकडे गेला.

तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ।। ११.

तिथे अग्निहोत्रशाळेत मणी ठेवलेला पाहून, नील आपल्या रथातून खाली उतरला.

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मणेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ।। ११.

त्या भयंकर नीलाने खाली उतरल्यावर, त्या मणीमधून क्रूर मनोवृत्तीचे, शस्त्रधारी योद्धे बाहेर आले.

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीरा योधाः परमदुर्जयाः । निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ।। ११.

रथ, ध्वज, घोडे, बाण, तलवारी, ढाली, धनुष्य, तरकस घेऊन, अनगिनत बलाढ्य, अपराजित योद्धे त्या मणी फोडून बाहेर आले.

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ।। ११.

तिथे दहा आणि पाच, असे पंधरा महान शूर योद्धे सज्ज उभे होते; त्यांची नावे मी सांगतो, ऐक.

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ।। ११.

सुप्रभ, दीप्ततेज, सुरश्मी, शुभदर्शन, सुकांती, सुंदर, सुंद, प्रद्युम्न, सुमन, शुभ,

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ।। ११.

सुशील, सुखद, शंभू, सुदंत आणि सोम—हे पंधरा नायक त्या मणीमधून जन्मलेले आहेत.

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ।। ११.

नंतर, विरोचन मोठ्या सैन्याने वेढलेला पाहून, ते उत्सुक योद्धे विविध शस्त्रांनी लढू लागले.

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ।। ११.

त्यांची धनुष्ये सोन्यासारखी चमकत होती; त्यांच्या बाणांना उत्तम जांभूळ सोन्याचे टोक होते; भीषण तलवारी, मोठ्या गदा आणि भाले खाली पडत होते.

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ।। ११.

एक रथ दुसऱ्या रथाभोवती घेरून उभा राहिला; एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीसमोर उभा ठाकला; घोडा घोड्याच्या समोर भिडला; आणि अत्यंत पराक्रमी पायदळ सैनिक दुसऱ्या पायदळ सैनिकावर तुटून पडला.

द्वन्द्वन्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ।। ११.

लढाईत असे अनेक द्वंद्वयुद्ध झाले; शूरवीर एकमेकांना आव्हान देत धावले; बाणांचा वर्षाव आणि हातातल्या शस्त्रांनी युद्ध फारच भयंकर झाले.

तथा प्रवृत्ते तुमुलेऽथ युद्धे हतः स राज्ञः सचिवो विसंज्ञः । सहानुगः सर्वबलैरुपेतो जगाम वैवस्वतमन्दिराय ।। ११.

अशा त्या प्रचंड गोंधळात, राजाचा मंत्री मारला गेला आणि शुद्ध हरपला; आपल्या सर्व अनुयायांसह आणि सैन्यासह तो यमाच्या लोकात गेला.

तस्मिन् हते दुर्जयराजमन्त्रिणि उपाययौ स्वेन बलेन राजा । स दुर्जयः साश्वरथोऽतितीव्रः प्रतापवांस्तैर्मणिजैर्युयोध ।। ११.

तो अजिंक्य राजमंत्री मारला गेल्यावर, राजा स्वतःच्या सैन्यासह पुढे सरसावला; तो दुर्जय, घोडे आणि रथांनी सज्ज, मोठ्या ताकदीने रत्नांनी अलंकृत शत्रूंशी लढू लागला.

ततस्तस्मिंस्तदा राज्ञो महत्कदनमाबभौ । ततो हेतुप्रहेतृभ्यां श्रुत्वा जामातरं रणे ।। ११.

त्या वेळी राजाच्या सैन्यावर मोठा संहार ओढवला; युद्धात जावयाबद्दल कारण आणि करणाऱ्यांकडून ऐकले.

युध्यमानं महाबाहुं ततस्त्वाययतुश्चमूः । तस्मिन् बले तु दैत्या ये तान् श्रृणुष्व धरेरितान् ।। ११.

तो बलवान जावई लढताना दिसताच सैन्य पुढे सरसावले; त्या सैन्यात जे दैत्य होते, त्यांची नावे आता ऐक.

प्रघसो विघसश्चैव सङ्घसोऽशनिसप्रभः । विद्युत्प्रभः सुघोषश्च उन्मत्ताक्षो भयंकरः ।। ११.

प्रघास, विघास, संघास, अशनीप्रभ, विद्युत्प्रभ, सुघोष, उन्मत्ताक्ष आणि भयानक—

अग्निदन्तोऽग्नितेजाश्च बाहुशक्रः प्रतर्दनः । विराधो भीमकर्मा च विप्रचित्तिस्तथैव च ।। ११.

अग्निदंत, अग्नितेज, बाहुशक्र, प्रतर्दन, विराध, भीमकर्मा आणि विप्रचित्ती—

एते पञ्चदश श्रेष्ठा असुराः परमायुधाः । अक्षौहिणीपरीवार एकैकोऽत्र पृथक्पृथक् ।। ११.

हे पंधरा श्रेष्ठ असुर, उत्तम शस्त्रांनी सज्ज, प्रत्येक जण वेगवेगळ्या अक्षौहिणीसह उभे होते.

महामायास्तु समरे दुर्ज्जयस्य महात्मनः । युयुधुर्मणिजैः सार्द्धं महासैन्यपरिच्छदाः ।। ११.

दुर्जय या महात्म्याच्या सैन्यातील मोठे मायावी, रत्नांनी अलंकृत लोकांसह आणि विशाल सैन्य घेऊन युद्ध करू लागले.

(सुप्रभः प्रघसं त्वाजौ ताडयामास पञ्चभिः । शरैराशीविषाकारैः प्रतप्तैः पतगैरिव ११.

सुप्रभाने युद्धात प्रघासावर पाच विषारी सर्पासारखे तीक्ष्ण बाण सोडले, जणू तापलेल्या पक्ष्यांसारखे.

तप्ततेजास्त्रिभिर्बाणैर्विघसं संप्रविध्यत । संघसं दशभिर्बाणैः सुरश्मिः प्रत्यविध्यत ।। ११.

तीव्र ज्वालेसारख्या तीन बाणांनी त्याने विघासाला भेदले; दहा बाणांनी सुरश्मीने संघासाला घायाळ केले.