वराहपुराणम्

शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलंभवाः संभवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ।। ११.

चंद्राच्या किरणांनी उजळलेले लोक प्रत्येक पावलावर तेजस्वी दिसतात. कुलीन घराण्यात जन्मलेले, उत्पत्तीच्या धर्माचे पालन करणारे, मोठ्या तेजाच्या संगतीने उन्नती साधतात.

त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ।। ११.

सूर्य आणि वरुण यांचा पुत्र, राजाचा मुलगा, तीन दोषांना आसक्त असणाऱ्यांवर पूर्णपणे विजय मिळवतो. कौशिक वंशात स्थिर झाल्यावर, वेदकर्म कधीही वेगळ्या प्रकारे होत नाही.

द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ।। ११.

माझा तो पुत्र, ज्याने पूर्वी द्वंद्व जुळवून राजसिंहासनाची पूजा केली, तो लक्ष्मी आणि बुद्धीने दीर्घकाळ तेजस्वी राहतो. विष्णूच्या सतत स्मरणाने, दुर्मिळ गोष्टही निश्चित होते.

इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ।। ११.

अशी ती रात्र त्या ऋषीच्या शुभ आश्रमात, जिंकता न येणाऱ्या राजासाठी, सेवक, सामंत, उत्तम घोडे व हत्ती, आणि सुंदर वस्त्र, दागिने व इतर पूजेसह मंगलतेने गेली.

इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ।। ११.

अशा रात्री, उत्तम रत्नांनी सजवलेल्या, सुंदर वस्त्रांनी झाकलेल्या, घराघरात उत्तम पलंग मांडले गेले आणि सुंदर स्त्रियांनी आपल्या हावभावांनी त्या तेजात भर घातली.

स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ।। ११.

तेथे त्या राजाने सर्व भूमिपती आणि सेवकांना त्यांच्या घरी पाठवले. सर्वजण गेले तेव्हा, तो राजास्वर्गातील देवेंद्रासारखा, उत्तम स्त्रियांच्या संगतीत, मोठ्या कीर्तीने गाढ झोपला.

एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेन हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ।। ११.

त्या महात्मा राजाने आणि त्याच्या सेवकांनी, त्या ऋषीच्या प्रभावामुळे, आनंदी मनाने त्या वेळी गाढ झोप घेतली.

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ।। ११.

रात्र संपल्यावर, त्या राजाने पाहिले की त्या स्त्रिया आणि ती घरे तिथे दिसेनाशी झाली होती.

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ।। ११.

ती महागडी आसने आणि पाण्याची पात्रेही अदृश्य झाली होती. हे पाहून राजा आश्चर्यचकित आणि दुःखी मनाने विचार करू लागला.

कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ।। ११.

त्या रत्नाचा मला कसा लाभ होईल, असे पुन्हा पुन्हा मनात विचार करत राजा दुर्जयाने एक युक्ती शोधली.

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ।। ११.

'हा चिंतामणी मी त्याच्याकडून घेईन,' असे ठरवून, राजा आपल्या लोकांसह आश्रमाच्या थोड्या अंतरावर गेला.

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ।। ११.

नंतर त्याने 'विरोचन' नावाच्या आपल्या मंत्र्याला, ऋषी गौरमुखाकडे जाऊन तो मणी मागण्यासाठी पाठवले.

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ।। ११.

मंत्री ऋषीकडे जाऊन मणी मागायला सज्ज झाला आणि म्हणाला, 'राजा, तू रत्नांचा धनी आहेस, हा मणी त्याला दे.'

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ।। ११.

मंत्र्याने असे म्हटल्यावर, गौरमुख ऋषी रागावून म्हणाले, 'ब्राह्मण घेतो, राजा देतो, आणि पुन्हा राजा होऊन तू इतक्या दीनपणे मागणी का करतोस?'

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ।। ११.

'हेच त्या दुष्ट दुर्जय राजाला सांग, लवकर जा, वाईट वागणाऱ्या, नाहीतर लोक तुला सोडून देतील.'

(एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ) ।। ११.

(असे म्हणून, तो ऋषी कुश व लाकूड आणायला पूर्वेकडे गेला आणि मनात शत्रूंचा नाश करणाऱ्या त्या मणीचा विचार करत राहिला.)

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ।। ११.

मंत्री असे ऐकून राजाकडे गेला आणि ब्राह्मणाने सांगितलेले सर्व काही त्याला सांगितले.

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ।। ११.

ब्राह्मणाचे बोल ऐकून दुर्जय रागावून म्हणाला, 'नील नावाच्या सामंताला लगेच जा, ब्राह्मणाचा मणी घेऊन काहीही करून लवकर परत ये.'

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्यमाश्रममण्डलम् ।। ११.

राजाने आज्ञा दिल्यावर, नील मोठ्या सैन्यासह त्या ऋषीच्या वनातील आश्रमाकडे गेला.

तत्राग्निहोत्रशालायां दृष्ट्वा तं मणिमाहितम् । उत्तीर्य स्यन्दनान्नीलः सोऽवरोहत भूतले ।। ११.

तिथे अग्निहोत्रशाळेत मणी ठेवलेला पाहून, नील आपल्या रथातून खाली उतरला.

अवतीर्णे ततस्तस्मिन् नीले परमदारुणे । क्रूरबुद्ध्या मणेस्तस्मान्निर्जग्मुः शस्त्रपाणयः ।। ११.

त्या भयंकर नीलाने खाली उतरल्यावर, त्या मणीमधून क्रूर मनोवृत्तीचे, शस्त्रधारी योद्धे बाहेर आले.

सरथाः सध्वजाः साश्वाः सबाणाः सासिचर्मिणः । सधनुष्काः सतूणीरा योधाः परमदुर्जयाः । निश्चेरुस्तं मणिं भित्वा असंख्येया महाबलाः ।। ११.

रथ, ध्वज, घोडे, बाण, तलवारी, ढाली, धनुष्य, तरकस घेऊन, अनगिनत बलाढ्य, अपराजित योद्धे त्या मणी फोडून बाहेर आले.

तत्र सज्जा महाशूरा दश पञ्च च संख्यया । नामभिस्तान् महाभागे कथयामि श्रृणुष्व तान् ।। ११.

तिथे दहा आणि पाच, असे पंधरा महान शूर योद्धे सज्ज उभे होते; त्यांची नावे मी सांगतो, ऐक.

सुप्रभो दीप्ततेजाश्च सुरश्मिः शुभदर्शनः । सुकान्तिः सुन्दरः सुन्दः प्रद्युम्नः सुमनाः शुभः ।। ११.

सुप्रभ, दीप्ततेज, सुरश्मी, शुभदर्शन, सुकांती, सुंदर, सुंद, प्रद्युम्न, सुमन, शुभ,

सुशीलः सुखदः शम्भुः सुदान्तः सोम एव च । एते पञ्चदश प्रोक्ता नायका मणितोत्थिताः ।। ११.

सुशील, सुखद, शंभू, सुदंत आणि सोम—हे पंधरा नायक त्या मणीमधून जन्मलेले आहेत.

ततो विरोचनं दृष्ट्वा बहुसैन्यपरिष्कृतम् । योधयामासुरव्यग्रा विविधायुधपाणयः ।। ११.

नंतर, विरोचन मोठ्या सैन्याने वेढलेला पाहून, ते उत्सुक योद्धे विविध शस्त्रांनी लढू लागले.

धनूंषि तेषां कनकप्रभाणि शरान् सुजाम्बूनदपुङ्खनद्धान् । पतन्ति खङ्गानि विभीषणानि भुशुण्डिशूलाः परमप्रधानाः ।। ११.

त्यांची धनुष्ये सोन्यासारखी चमकत होती; त्यांच्या बाणांना उत्तम जांभूळ सोन्याचे टोक होते; भीषण तलवारी, मोठ्या गदा आणि भाले खाली पडत होते.

रथो रथं संपरिवार्य तस्थौ गजो गजस्यापि हयो हरस्य । पदातिरत्युग्रपराक्रमश्च पदातिमेव प्रससार चाग्र्यम् ।। ११.

एक रथ दुसऱ्या रथाभोवती घेरून उभा राहिला; एक हत्ती दुसऱ्या हत्तीसमोर उभा ठाकला; घोडा घोड्याच्या समोर भिडला; आणि अत्यंत पराक्रमी पायदळ सैनिक दुसऱ्या पायदळ सैनिकावर तुटून पडला.

द्वन्द्वन्यनेकानि तथैव युद्धे द्रवन्ति शूराः परिभर्त्सयन्तः । विभीषणं निर्गतचापमार्गं बभूव बाहुप्रभवं सुघोरम् ।। ११.

लढाईत असे अनेक द्वंद्वयुद्ध झाले; शूरवीर एकमेकांना आव्हान देत धावले; बाणांचा वर्षाव आणि हातातल्या शस्त्रांनी युद्ध फारच भयंकर झाले.