वराहपुराणम्

एवं दिव्योपचारेण स्नात्वा राजा महामनाः । चिन्तयामास राजेन्द्रो विस्मयाविष्टचेतनः । किमिदं मुनिसामर्थ्यं तपसो वाऽथ वा मणेः ।। ११.

अशा दिव्य सेवा मिळून राजा स्नान करून, विस्मयाने भरून गेला आणि मनात विचार करू लागला—'हे ऋषींचं सामर्थ्य आहे का, तपश्चर्येचं फळ आहे का, की त्या रत्नाचं?'

एवं स्नात्वा शुभे वस्त्रे परिधायोत्तमे तथा । विविधान्नं तु विधिना बुभुजे स नृपोत्तमः ।। ११.

अशा प्रकारे स्नान करून, शुभ आणि उत्तम वस्त्र परिधान केली. मग, योग्य पद्धतीने, त्या थोर राजाने अनेक प्रकारचे अन्न आनंदाने घेतले.

/50 यथा च नृपतेः पूजा कृता तेन महर्षिणा । तद्वद् भृत्यजनस्यापि चकार मुनिसत्तमः ।। ११.

जसा त्या महर्षीने राजाची पूजा केली, तसाच त्या श्रेष्ठ ऋषीने राजाचे सेवक आणि इतर मंडळींचाही सन्मान केला.

यावत् स राजा बुभुजे सभृत्यबलवाहनः । तावदस्तगिरिं भानुर्जगामारुणसप्रभः ।। ११.

राजा आपल्या सेवक, सैन्य आणि वाहनांसह जेवत असताना, तोपर्यंत सूर्य लालसर प्रकाशाने माखून अस्ताच्या पर्वताकडे गेला.

ततस्तु रात्रिः समपद्यताऽधुना शरच्छशाङ्कोज्ज्वलऋक्षमण्डिता । करोति रागं स च रोहिणीधवः सुसङ्गतं सौम्यगुणेषु तापि च ।। ११.

मग रात्र झाली, ती शरद ऋतूच्या तेजस्वी चंद्राने आणि ताऱ्यांनी सजलेली होती. रोहिणीचा पती असलेल्या चंद्राने आपल्या सौम्य प्रकाशाने सर्वत्र शांती आणि माधुर्य पसरवले.

भृगूद्वहः कृष्णतरांशुभानुना सहोद्यतो दैत्यगुरुः सुराधिपः । अथान्तरात्पक्षगतो न राजते स्वभावयोगेन मतिस्तु देहिनाम् ।। ११.

भृगूंचे श्रेष्ठ, देवांचा राजा आणि दैत्यांचा गुरु, काळ्या किरणांच्या सूर्याबरोबर उठले; पण पंधरवड्यात प्रवेश केल्यावर ते तितके तेजस्वी राहिले नाहीत. तसेच, देहधारकांच्या मनावर त्यांच्या स्वभावानुसार परिणाम होतो.

सुरक्ततां भूमिसुतश्च मुञ्चते राहुः सिती चन्द्रमसोंशुभिः सितैः । मुक्तः स्वभावो जगतः सुरासुरै- रनुस्वभावो बलवान् सुकृन्नृपः ।। ११.

पृथ्वीपुत्र आपली गडद लालिमा सोडतो आणि राहू, चंद्राच्या शुभ्र किरणांनी, मोकळा होतो. जगात देव आणि दैत्य यांच्यात प्रत्येकजण आपापल्या स्वभावानुसार वागतो, आणि पुण्यवान राजा आपल्या गुणांनी बलवान असतो.

सितेश्वराख्यापितरश्मिमण्डले सूर्यत्वसिद्धान्तकषेव निर्मले । करोति केतुर्न परे महत्तम- स्तदा कुशीलेषु गतिश्च निर्मला ।। ११.

'श्वेताधिपती' नावाच्या शुभ्र किरणांच्या वर्तुळात, सूर्यसिद्धांताच्या पाटासारखी निर्मळता असते. त्या वेळी धूमकेतू मोठा अंधार करत नाही; आणि कुशल लोकांमध्ये चालणे स्पष्ट असते.

बुधोच्चबुद्धिर्जगतो विभावयन् रराज राज्ञो तनयः स्वकर्मभिः । भृतेच्छकः कक्षविवाहितश्चिरं भवेदियं साधुषु सम्मितिर्ध्रुवम् ।। ११.

राजपुत्राने आपल्या कृत्यांनी जग उजळवले, बुधाच्या उच्च स्थितीमुळे त्याची बुद्धी तेजस्वी झाली. सेवकांची इच्छा, जवळीकामुळे वाढलेली, चांगल्या लोकांत नक्कीच एकमत साधते.

करोति केतुः कपिलं वियच्चिरं राज्ञः सुराणां पथि संस्थितं भृशम् । न दुर्जनः सज्जनसंसदि क्वचित् करोति शुद्धं निजकर्मकौशलम् ।। ११.

धूमकेतू आकाशाला बराच काळ पिवळसर करतो, राजाच्या आणि देवांच्या मार्गावर ठामपणे स्थित असतो. वाईट माणूस कधीही सज्जनांच्या संगतीत स्वतःच्या कर्मकौशल्यात शुद्धता दाखवत नाही.

शशाङ्करश्मिप्रविभासिता अपि प्रकाशमीयुर्निरताः पदे पदे । कुलंभवाः संभवधर्मपत्तयो महांशुयोगान्महतां समुन्नतिम् ।। ११.

चंद्राच्या किरणांनी उजळलेले लोक प्रत्येक पावलावर तेजस्वी दिसतात. कुलीन घराण्यात जन्मलेले, उत्पत्तीच्या धर्माचे पालन करणारे, मोठ्या तेजाच्या संगतीने उन्नती साधतात.

त्रिदोषसक्तान्निकृतोऽस्य सर्वशः सुतेन राज्ञो वरुणस्य सूर्यजः । विराजते कौशिकसन्निवेशिता न वेदकर्म क्वचिदन्यथा भवेत् ।। ११.

सूर्य आणि वरुण यांचा पुत्र, राजाचा मुलगा, तीन दोषांना आसक्त असणाऱ्यांवर पूर्णपणे विजय मिळवतो. कौशिक वंशात स्थिर झाल्यावर, वेदकर्म कधीही वेगळ्या प्रकारे होत नाही.

द्वन्द्वः समेतान् मम यः शिशुः पुरा हरिर्य आराधितवान् नृपासनम् । लक्ष्म्यापि बुद्ध्या सुचिरं प्रकाशते ध्रुवेण विष्णुस्मरणेन दुर्लभम् ।। ११.

माझा तो पुत्र, ज्याने पूर्वी द्वंद्व जुळवून राजसिंहासनाची पूजा केली, तो लक्ष्मी आणि बुद्धीने दीर्घकाळ तेजस्वी राहतो. विष्णूच्या सतत स्मरणाने, दुर्मिळ गोष्टही निश्चित होते.

इतीदृशी रात्रिरभूदृषेः शुभे वराश्रमे दुर्जयभूपतेः शुभा । सभृत्यसामन्तवराश्वदन्तिनः सुभक्तवस्त्राभरणादिपूजया ।। ११.

अशी ती रात्र त्या ऋषीच्या शुभ आश्रमात, जिंकता न येणाऱ्या राजासाठी, सेवक, सामंत, उत्तम घोडे व हत्ती, आणि सुंदर वस्त्र, दागिने व इतर पूजेसह मंगलतेने गेली.

इतीदृशायां वररत्नचित्रिताः सुपट्टसंवीतवरास्तृतास्तदा । गृहेषु पर्यङ्कवराः समाश्रिताः सुरूपयोषित्कृतभङ्गभासुराः ।। ११.

अशा रात्री, उत्तम रत्नांनी सजवलेल्या, सुंदर वस्त्रांनी झाकलेल्या, घराघरात उत्तम पलंग मांडले गेले आणि सुंदर स्त्रियांनी आपल्या हावभावांनी त्या तेजात भर घातली.

स तत्र राजा विससर्ज भूभृतः स्वयं सभृत्यानपि सर्वतो गृहान् । गतेषु सुष्वाप वरस्त्रिया वृतः सुरेशवत्स्वर्गगतः प्रतापवान् ।। ११.

तेथे त्या राजाने सर्व भूमिपती आणि सेवकांना त्यांच्या घरी पाठवले. सर्वजण गेले तेव्हा, तो राजास्वर्गातील देवेंद्रासारखा, उत्तम स्त्रियांच्या संगतीत, मोठ्या कीर्तीने गाढ झोपला.

एवं सुमनसस्तस्य सभृत्यस्य महात्मनः । ऋषेस्तस्य प्रभावेन हृष्टास्तु सुषुपुस्तदा ।। ११.

त्या महात्मा राजाने आणि त्याच्या सेवकांनी, त्या ऋषीच्या प्रभावामुळे, आनंदी मनाने त्या वेळी गाढ झोप घेतली.

ततो रात्र्यां व्यतीतायां स राजा ताः स्त्रियः पुनः । अन्तर्द्धानं गतास्तत्र दृष्ट्वा तानि गृहाणि च ।। ११.

रात्र संपल्यावर, त्या राजाने पाहिले की त्या स्त्रिया आणि ती घरे तिथे दिसेनाशी झाली होती.

अदृश्यानि महार्हाणि वरासनजलानि च । राजा स विस्मयाविष्टश्चिन्तयामास दुःखितः ।। ११.

ती महागडी आसने आणि पाण्याची पात्रेही अदृश्य झाली होती. हे पाहून राजा आश्चर्यचकित आणि दुःखी मनाने विचार करू लागला.

कथमेवं मणिर्मह्यं भवतीति पुनः पुनः । चिन्तयन्नधिगम्याथ स राजा दुर्जयस्तदा ।। ११.

त्या रत्नाचा मला कसा लाभ होईल, असे पुन्हा पुन्हा मनात विचार करत राजा दुर्जयाने एक युक्ती शोधली.

चिन्तामणिमिमं चास्य हरामीति विचिन्त्य सः । प्रयाणं नोदयामास स राजाश्रमबाह्यतः । आश्रमस्य बहिर्गत्वा नातिदूरे सवाहनः ।। ११.

'हा चिंतामणी मी त्याच्याकडून घेईन,' असे ठरवून, राजा आपल्या लोकांसह आश्रमाच्या थोड्या अंतरावर गेला.

ततो विरोचनाख्यं वै प्रेषयामास मन्त्रिणम् । ऋषेर्गौरमुखस्यापि मणेर्याचनकर्मणि ।। ११.

नंतर त्याने 'विरोचन' नावाच्या आपल्या मंत्र्याला, ऋषी गौरमुखाकडे जाऊन तो मणी मागण्यासाठी पाठवले.

ऋषिं तं च समागत्य मणिं याचितुमुद्यतः । रत्नानां भाजनं राजा मणिं तस्मै प्रदीयताम् ।। ११.

मंत्री ऋषीकडे जाऊन मणी मागायला सज्ज झाला आणि म्हणाला, 'राजा, तू रत्नांचा धनी आहेस, हा मणी त्याला दे.'

अमात्येनैवमुक्तस्तु क्रुद्धो गौरमुखोऽब्रवीत् । प्रतिगृह्णाति विप्रस्तु राजा चैव ददाति च । त्वं च राजा पुनर्भूत्वा याचसे दीनवत् कथम् ।। ११.

मंत्र्याने असे म्हटल्यावर, गौरमुख ऋषी रागावून म्हणाले, 'ब्राह्मण घेतो, राजा देतो, आणि पुन्हा राजा होऊन तू इतक्या दीनपणे मागणी का करतोस?'

एवं ब्रूहि दुराचारं राजानं दुर्जयं स्वयम् । गच्छ द्रुतं दुराचार मा त्वां लोकोऽत्यगादिति ।। ११.

'हेच त्या दुष्ट दुर्जय राजाला सांग, लवकर जा, वाईट वागणाऱ्या, नाहीतर लोक तुला सोडून देतील.'

(एवमुक्त्वा मुनिः प्रागात् कुशेध्माहरणाय वै । चिन्तयन् मनसा तं च मणिं शत्रुविनाशनम् ) ।। ११.

(असे म्हणून, तो ऋषी कुश व लाकूड आणायला पूर्वेकडे गेला आणि मनात शत्रूंचा नाश करणाऱ्या त्या मणीचा विचार करत राहिला.)

एवमुक्तस्तदा दूतो जगाम च नृपान्तिकम् । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं ब्राह्मणेन च ।। ११.

मंत्री असे ऐकून राजाकडे गेला आणि ब्राह्मणाने सांगितलेले सर्व काही त्याला सांगितले.

ततः क्रोधपरीतात्मा श्रुत्वा ब्राह्मणभाषितम् । दुर्जयः प्राह नीलाख्यं सामन्तं गच्छ माचिरम् । ब्राह्मणस्य मणिं गृह्य तूर्णमेहि यदृच्छया ।। ११.

ब्राह्मणाचे बोल ऐकून दुर्जय रागावून म्हणाला, 'नील नावाच्या सामंताला लगेच जा, ब्राह्मणाचा मणी घेऊन काहीही करून लवकर परत ये.'

एवमुक्तस्तदा नीलो बहुसेनापरिच्छदः । जगाम स च विप्रस्य वन्यमाश्रममण्डलम् ।। ११.

राजाने आज्ञा दिल्यावर, नील मोठ्या सैन्यासह त्या ऋषीच्या वनातील आश्रमाकडे गेला.