वराहपुराणम्

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ।। २.

'नारा' म्हणजे पाणी असं म्हटलं जातं. पाणी हे नराचे पुत्र आहेत. त्या पाण्याचं निवासस्थान आधी त्याचं होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ।। २.

कल्पाच्या सुरुवातीला, पूर्वीप्रमाणेच, तो सृष्टीचा विचार करत असताना, त्याच्यात अनाहारीपणे अज्ञानरूप अंधार प्रकट झाला.

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ।। २.

अंधार, मोह, मोठा मोह, तामिस्र, आणि अंध नावाचं — अशी पाच प्रकारची अज्ञानाची रूपं त्या महात्म्यात प्रकट झाली.

पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ।। २.

पंच प्रकारांनी निर्माण झालेली सृष्टी, ध्यानमग्न असताना, जाणीवेशिवाय होती; ती बाहेरून किंवा आतून प्रकट नव्हती, तिचं स्वरूप गुप्त होतं आणि ती स्थावर जीवांची होती. हीच मुख्य सृष्टी आहे, असं ज्ञानी लोकांनी ओळखावं.

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्त्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्त्रोतस्तु वै स्मृतः ।। २.

पुन्हा, त्या प्रभूने ध्यान करत असताना, दुसरी एक श्रेष्ठ सृष्टी निर्माण झाली; तिचा प्रवाह आडवा असल्यामुळे तिला 'तिर्यक्-स्रोत' असं म्हणतात.

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्त्रोतं चतुर्मुखः ।। २.

पशू वगैरे या सृष्टीत प्रसिद्ध आहेत; ते योग्य मार्गावरून भरकटतात. 'तिर्यक्-स्रोत' ही सृष्टीही निष्फळ आहे, असं चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने मानलं.

ऊर्ध्वस्त्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्त्तनः । ततोर्ध्वचारिणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ।। २.

'ऊर्ध्व-स्रोत' ही सृष्टी तीन प्रकारची असून, ती सत्त्वगुणी आणि धर्माचरण करणारी आहे; यातून देव उत्पन्न झाले, जे वरच्या दिशेने जातात आणि सर्व गर्भांतून जन्म घेतात.

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ।। २.

मग प्रजापतीने दुसरी सृष्टी निर्माण केली आणि पुन्हा विचार केला; मुख्य सृष्टीपासून आणि इतर सृष्टींपासून उत्पन्न झालेले हे जीव निष्फळ आहेत, असं त्याने ठरवलं.

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्त्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्त्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ।। २.

मग त्या प्रभूने 'अर्वाक्-स्रोत' या सृष्टीचा विचार केला; त्यात मानवांची उत्पत्ती झाली, आणि हे मानव फलदायी मानले जातात.

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ।। २.

हे मानव प्रकाशाने भरलेले असले तरी, त्यांच्यात अज्ञान आणि राजोगुण अधिक आहे; म्हणून त्यांना दुःख अधिक भोगावं लागतं आणि ते वारंवार कर्म करतात.

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ।। २.

हे शुभे, अशी ही सहा सृष्टी तुला सांगितली. पहिली महत्तत्त्वाची सृष्टी, दुसरी तन्मात्रांची सृष्टी.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः ।। २.

तिसरी वैकारिक सृष्टी, आणि चौथी इंद्रियांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते. अशी ही प्राकृत सृष्टी बुद्धीपूर्वक निर्माण झाली आहे.

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्त्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैर्यक्स्त्रोतः स उच्यते ।। २.

चौथी मुख्य सृष्टी आहे, ज्यात स्थावर जीव मुख्य मानले जातात; आणि 'तिर्यक्-स्रोत' ही सृष्टी त्या जीवांमुळेच तशी ओळखली जाते.

तथोर्ध्वस्त्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ।। २.

तसंच, 'ऊर्ध्व-स्रोत' मधील श्रेष्ठ म्हणजे सातवी, म्हणजेच मानव सृष्टी; आठवी सृष्टी अनुग्रहाची असून, ती सत्त्वगुणी आणि तमोगुणी आहे.

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ।। २.

यापैकी पाच सृष्टी वैकृत, आणि तीन प्राकृत मानल्या जातात; नववी 'कौमार' सृष्टी ही प्राकृत आणि वैकृत दोन्ही आहे.

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः । इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। २.

अशी ही प्रजापतीची नऊ सृष्टी — प्राकृत आणि वैकृत — जगाच्या मूळ कारणीभूत आहेत, असं सांगितलं. तुला आणखी काय ऐकायचं आहे?

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ।। २.

धरणी म्हणाली: ब्रह्मदेवाची, अव्यक्तातून जन्मलेली, नऊ प्रकारची सृष्टी निर्माण झाली आहे. हे देवा, ती कशी वाढली, ते मला सांग, अच्युत.

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः। सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ।। २.

श्रीवराह म्हणाले: प्रथम ब्रह्मदेवाने तपस्वी रुद्र वगैरे निर्माण केले; त्यानंतर सनक वगैरे आणि मग मरीचि वगैरे ऋषी निर्माण केले.

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ।। २.

मरीचि, अत्री, अंगिरस, पुलह, क्रतु, तेजस्वी पुलस्त्य, प्रचेतस, भृगु, दहावा नारद, आणि महान तपस्वी वसिष्ठ — हे सर्व निर्माण झाले.

सनकादयो निवृत्त्याख्ये तेन धर्मे प्रयोजिताः । प्रवृत्त्याख्ये मरीच्याद्या मुक्त्वैकं नारदं मुनिम् ।। २.

सनक वगैरे ऋषींना त्याने निवृत्तीच्या मार्गावर लावले; मरीचि वगैरे, एक नारद सोडून, प्रवृत्तीच्या मार्गावर लावले.

योऽसौ प्रजापतिस्त्वाद्यो दक्षिणाङ्गुष्ठसंभवः । तस्यादौ तत्र वंशेन जगदेतच्चराचरम् ।। २.

जो पहिला प्रजापती उजव्या अंगठ्यातून उत्पन्न झाला, त्यानेच आपल्या वंशाने या चराचर जगाची निर्मिती केली.

देवाश्च दानवाश्चैव गन्धर्वोरगपक्षिणः । सर्वे दक्षस्य कन्यासु जाताः परमधार्मिकाः ।। २.

देव, दानव, गंधर्व, सर्प आणि पक्षी — हे सर्व दक्षाच्या कन्यांपासून जन्मले आणि हे सगळे अत्यंत धर्मशील आहेत.

योऽसौ रुद्रेति विख्यातः पुत्रः क्रोधसमुद्भवः । भ्रुकुटीकुटिलात् तस्य ललाटात् परमेष्ठिनः ।। २.

जो रुद्र म्हणून प्रसिद्ध आहे, तो क्रोधातून उत्पन्न झाला आणि परब्रह्माच्या कपाळावरच्या आठ्यांमधून प्रकट झाला.

अर्द्धनारीनरवपुः प्रचण्डोऽतिभयंकरः । विभजात्मानमित्युक्तो ब्रह्मणाऽन्तर्दधे पुनः ।। २.

तो अर्धा स्त्री, अर्धा पुरुष अशा रूपाचा, अत्यंत भयंकर आणि उग्र होता. ब्रह्मदेवाने त्याला स्वतःला विभागायला सांगितले, तेव्हा तो अदृश्य झाला.

तथोक्तोऽसौ द्विधा स्त्रीत्वं पुरुषत्वं चकार सः । बिभेद पुरुषत्वं च दशधा चैकधा च सः । ततस्त्वेकादश ख्याता रुद्रा ब्रह्मसमुद्भवाः ।। २.

त्याप्रमाणे त्याने स्वतःला दोन भागांत — स्त्री आणि पुरुष — विभागले. त्याने पुरुषरूप दहा भागांत आणि एक स्वतंत्र भाग केला. त्यातून ब्रह्माच्या अकरा रुद्रांचा जन्म झाला आणि ते प्रसिद्ध झाले.

अयमुद्देशतः प्रोक्तो रुद्रसर्गो मयाऽनघे । इदानीं युगमाहात्म्यं कथयामि समासतः ।। २.

हे रुद्रसृष्टीचे वर्णन मी तुला थोडक्यात सांगितले, हे निष्पापे. आता मी तुला युगांचे माहात्म्य संक्षिप्तपणे सांगतो.

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्चेति चतुर्युगम् । एतस्मिन् ये महासत्त्वा राजानो भूरिदक्षिणाः । देवासुराश्च यं चक्रुर्धर्मं कर्म च तच्छृणु ।। २.

कृत, त्रेता, द्वापर आणि कलियुग — ही चार युगे आहेत. या युगांत महान राजा, भरपूर दान देणारे, तसेच देव आणि दानव यांनी धर्म आणि कर्माची स्थापना केली; ते तू ऐक.

आसीत् प्रथमकल्पे तु मनुः स्वायंभुवः पुरा । तस्य पुत्रद्वयं जज्ञे अतिमानुषचेष्टितम्। प्रियव्रतोत्तानपादनामानं धर्मवत्सलम् ।। २.

पहिल्या कल्पात स्वयंभुव मनू होते. त्यांना प्रियव्रत आणि उत्तानपाद हे दोन पुत्र झाले, ज्यांची कृत्ये माणसांपेक्षा मोठी होती आणि दोघेही धर्मनिष्ठ होते.

तत्र प्रियव्रतो राजा महायज्वा तपोबलः । स चेष्ट्वा विविधैर्यज्ञैर्विपुलैर्भूरिदक्षिणैः ।। २.

तेथे राजा प्रियव्रत हा मोठा यज्ञकर्ता आणि तपश्चर्येने संपन्न होता. त्याने विविध मोठ्या यज्ञांचे आयोजन केले आणि विपुल दान दिले.