वराहपुराणम्

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ।। ११.

राजाही भक्तिभावाने, आपल्या सहकाऱ्यांसह तेथे उभा राहिला. त्यावेळी त्याच्या पाच अक्षौहिणी सैन्याचा तळ तेथे होता. त्याच्या मनात आले, 'इथे हा तपस्वी मला काय जेवण देईल?'

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ।। ११.

मग गौरमुख ऋषीने दुर्जय राजाला आमंत्रित केले आणि मनात विचार केला, 'याला मी कोणते जेवण द्यावे?'

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ।। ११.

अशा प्रकारे मन लावून विचार करत असताना, त्या महान ऋषीच्या अंतःकरणात देवाधिदेव हरि नारायण प्रकट झाले.

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ।। ११.

मग त्या श्रेष्ठ ऋषीने मनाने नारायणाचे स्मरण केले आणि गंगेत जाऊन त्यांना संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न केला.

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्त्तते ।। ११.

धरित्री म्हणाली — 'गौरमुखाने विष्णूला कसे प्रसन्न केले, हे मला ऐकण्याची फार इच्छा आहे. कृपया मला ते सविस्तर सांग.'

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ।। ११.

सदैव विष्णूंना नमस्कार असो. पिवळ्या वस्त्रांतील तुझ्या रूपाला नमस्कार. आद्य रूप असलेल्या तुला नमस्कार. जलरूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ।। ११.

सर्वत्र वास करणाऱ्या तुला नमस्कार. पाण्यावर विसावणाऱ्या तुला नमस्कार. पृथ्वीचे रूप घेतलेल्या तुला नमस्कार. तेजस्वी स्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार.

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृच्छयः ।। ११.

वायूचे रूप घेतलेल्या तुला नमस्कार. आकाशाचे रूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. सर्व जीवांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती आणि हृदयातील इच्छा असलेला देव तूच आहेस.

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ।। ११.

तूच ओंकार आहेस, तूच वषट्कार आहेस आणि सर्वत्र व्यापून आहेस. सर्व देवांचा आदि तूच आहेस आणि तुझा आदि कोणीच नाही.

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ।। ११.

देवा, तूच भू आहेस, तूच भुवः आहेस, तूच जन आहेस आणि महा म्हणून ओळखला जातोस. तूच तप आहेस, तूच सत्य आहेस, आणि चराचर सगळं तुझ्यातच वास करतं.

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूता ऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ।। ११.

हे विश्व तुझ्यापासून उत्पन्न झालं आहे. ऋग्वेद वगैरे वेद तुझ्यापासून प्रकट झाले. सर्व शास्त्रं तुझ्यापासून जन्मली आणि यज्ञही तुझ्यामुळे स्थिर आहेत.

त्वत्तो वृक्षा वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधीः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ।। ११.

तुझ्यापासून झाडं, वेली आणि सर्व वनस्पती निर्माण झाल्या. जनार्दना, पशू, पक्षी आणि साप हे सर्व तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले.

ममापि देवदेवेश राजा दुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्त्तुमुत्सहे ।। ११.

देवतांचा देव, माझ्याकडे दुर्जय नावाचा राजा पाहुणा म्हणून आला आहे. त्याचं आदरातिथ्य करायला मी उत्सुक आहे.

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ।। ११.

देवतांचा देव, जगाचा स्वामी, आज मी गरीब आहे आणि भक्तीने तुझ्यासमोर नतमस्तक झालो आहे. देवा, मला अन्नाचा साठा मिळू दे.

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ।। ११.

मी हाताने जे काही स्पर्श करीन, डोळ्यांनी जे काही पाहीन—झाड असो, गवत असो, किंवा कंद असो—ते सर्व चार प्रकारच्या अन्नात रूपांतरित होऊ दे.

तथा त्वन्यतमं वाऽपि यद् ध्यातं मनसा मया । तत् सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ।। ११.

माझ्या मनाने मी जे काही ध्यान करीन, ते सर्व माझ्यासाठी सिद्ध होऊ दे. परब्रह्मा, तुला नमस्कार.

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ।। ११.

अशी स्तुती ऐकून देवांचा स्वामी, जगाचा स्वामी संतुष्ट झाला आणि केशवाने त्या ऋषीला आपलं स्वरूप दाखवलं.

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ।। ११.

मन प्रसन्न करून तो म्हणाला: 'ब्राह्मणा, बोल, सर्वोच्च वर माग.' हे ऐकून तो ऋषी हळूहळू डोळे उघडू लागला.

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ।। ११.

त्या वेळी शंख आणि गदा हातात असलेला, पिवळ्या वस्त्रातील, गरुडावर बसलेला, बाराही सूर्यांसारखा तेजस्वी जनार्दन तिथे प्रकट झाला.

दिवि सूर्यसहस्त्रस्य भवेद्युगपदुत्थिता । यदि भाः सदृशी सा स्याद्भासस्तस्य महात्मनः ।। ११.

आकाशात एकाच वेळी हजार सूर्यांचं तेज प्रकट झालं, तर जसं तेज दिसेल, तसंच त्या महात्म्याचं तेज होतं.

तत्रैकस्थं जगत् कृत्स्नं प्रविभक्तमनेकधा । ददर्श स मुनिर्देवि विस्मयोत्फुल्ललोचनः ।। ११.

त्या ठिकाणी त्या ऋषीने, देवी, एकाच ठिकाणी, अनेक प्रकारांनी विभागलेलं संपूर्ण विश्व पाहिलं आणि त्याच्या डोळ्यांत आश्चर्य भरलं.

जगाम शिरसा देवं कृताञ्जलिरथाब्रवीत् । यदि मे वरदो देवो भूयाद् भक्तस्य केशव ।। ११.

तो देवाला वंदन करून, हात जोडून म्हणाला: 'केशवा, जर देव मला वर देत असेल, तर तो तुझ्या भक्तासाठी असू दे.'

इदानीमेष नृपतिर्यथा सबलवाहनः । ममाश्रमे कृताहारः श्वः प्रयाता स्वकं गृहम् ।। ११.

आता हा राजा, त्याची सेना आणि वाहने यांसह, माझ्या आश्रमात अन्न खाऊन, उद्या आपल्या घरी परत जावो.

इत्युक्तस्तस्य देवेशो वरदः संबभूव ह । चित्तसिद्धिं ददौ तस्मै मणिं च सुमहाप्रभम् ।। ११.

असं ऐकल्यावर देवांचा स्वामी वर देणारा झाला; त्याने त्याला मनाची पूर्ण सत्ता आणि तेजस्वी असा एक मौल्यवान रत्न दिलं.

तं दत्त्वाऽन्तर्दधे देवः स च गौरमुखो मुनिः । जगाम चाश्रमं पुण्यं नाना ऋषिनिषेवितम् ।। ११.

ते रत्न देऊन देव अदृश्य झाला, आणि गौरमुख नावाचा तो ऋषी आपल्या पवित्र आश्रमात गेला, जिथे अनेक ऋषी वावरत होते.

तत्र गत्वा स विप्रेन्द्रश्चिन्तयमास वै मुनिः । हिमवच्छिखराकारं महाभ्रमिव चोन्नतम् । शशाङ्करश्मिसङ्काशं गृहं वै शतभूमिकम् ।। ११.

तेथे पोहोचल्यावर तो श्रेष्ठ ब्राह्मण ऋषी हिमालयाच्या शिखरासारखं, मोठ्या ढगासारखं उंच, चंद्राच्या किरणांसारखं चमकणारं, शंभर मजल्यांचं एक घर कसं असावं याचा विचार करू लागला.

तादृशानां सहस्त्राणि लक्षकोट्यश्च सर्वशः । गृहाणि निर्ममे विप्रो विष्णोर्लब्धवरस्तदा ।। ११.

विष्णूने दिलेल्या वरामुळे त्या ब्राह्मणाने अशा प्रकारची हजारो, लाखो, कोटींनी घरे सर्व प्रकारे निर्माण केली.

प्राकाराणि ततोपान्ते तल्लग्नोद्यानकानि च । कोकिलाकुलघुष्टानि नानाद्विजवराणि च । चम्पकाशोकपुन्नागनागकेशरवन्ति च ।। ११.

त्याच्या आजूबाजूला भिंती आणि जोडलेली बागा केल्या, जिथे कोकिळांचा गोड गजर आणि अनेक सुंदर पक्ष्यांचा वावर होता, आणि तिथे चंपा, अशोक, पर्णगंध, नाग आणि केशराची झाडं लावली.

नानाजात्यस्तथा वृक्षा गृहोद्यानेषु सर्वशः । हस्तिनां हस्तिशालाश्च तुरगाणां च मन्दुराः ।। ११.

त्या प्रत्येक घराच्या बागेत अनेक जातींची झाडं होती; हत्तींसाठी हत्तीशाळा आणि घोड्यांसाठीही वेगळ्या जागा होत्या.