वराहपुराणम्

स राजा दुर्जयः श्रीमाँल्लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमाञ्जगामारण्यमन्तिके ।। १०.

त्या दुर्जय राजाला हे दोन उत्तम पुत्र मिळाल्यावर, पुढे तो स्वतः जंगलाच्या काठाशी गेला.

तत्रस्थो वनजातीर्हि बधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यमाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ।। १०.

तेथे, भयंकर वन्य प्राणी मारताना, त्याने जंगलात राहणारा पापरहित ऋषी पाहिला.

तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ।। १०.

त्याने गौरमुख नावाच्या पुण्यवान आणि महान तपस्व्याला पाहिले, जो ऋषींच्या समुदायाचा रक्षक आणि पापींचा तारक होता.

तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरु- त्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्मही- मुपागतः प्रवरविमानवद् गृहः ।। १०.

त्या आश्रमात निर्मळ पाणी, मंद वारा आणि सुगंधी वृक्ष होते; त्या द्विजांच्या निवासाने जणू आकाशातून उतरलेला मेघासारखा, पृथ्वीवरच्या दिव्य विमानासारखा तेजस्वीपणा प्राप्त केला होता.

ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेशकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्यकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ।। १०.

त्या आश्रमातील वातावरण यज्ञाग्नीप्रमाणे उजळलेले होते, निवासस्थाने स्वच्छ होती, शिष्यांच्या सामगानाने गूंजत होती, सुंदर स्त्रिया आणि ऋषिकन्या तेथे होत्या, आणि सर्व झाडे फुलांनी बहरलेली होती — असा तो श्रेष्ठ आश्रम होता.

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ।। ११.

श्रीवराह म्हणाले — त्या वेळी दुर्जय राजाने गौरमुख ऋषींचा तो रम्य आश्रम पाहून त्याच्या सौंदर्याचा विचार केला.

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ।। ११.

‘इथे जाऊन मी परमधार्मिक ऋषी पाहतो,’ असे मनात ठरवून राजा त्या आश्रमात प्रवेशला.

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ।। ११.

राजा आत गेल्यावर, पुण्यवान गौरमुख ऋषी अत्यंत आनंदित होऊन त्याचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

स्वागतादिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्याऽहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ।। ११.

स्वागत वगैरे सर्व विधी करून, संभाषणाच्या शेवटी महान ऋषी म्हणाले, 'राजाधिराज, माझ्या कुवतीनुसार मी तुला आणि तुझ्या सोबत्यांना जेवण देईन.'

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाहा इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ।। ११.

'मी तसेच करीन; तुमचे घोडे मोकळे करा,' असे म्हणून तो संकल्प पाळणारा ऋषी शांतपणे बसला.

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ।। ११.

राजाही भक्तिभावाने, आपल्या सहकाऱ्यांसह तेथे उभा राहिला. त्यावेळी त्याच्या पाच अक्षौहिणी सैन्याचा तळ तेथे होता. त्याच्या मनात आले, 'इथे हा तपस्वी मला काय जेवण देईल?'

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ।। ११.

मग गौरमुख ऋषीने दुर्जय राजाला आमंत्रित केले आणि मनात विचार केला, 'याला मी कोणते जेवण द्यावे?'

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ।। ११.

अशा प्रकारे मन लावून विचार करत असताना, त्या महान ऋषीच्या अंतःकरणात देवाधिदेव हरि नारायण प्रकट झाले.

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ।। ११.

मग त्या श्रेष्ठ ऋषीने मनाने नारायणाचे स्मरण केले आणि गंगेत जाऊन त्यांना संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न केला.

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्त्तते ।। ११.

धरित्री म्हणाली — 'गौरमुखाने विष्णूला कसे प्रसन्न केले, हे मला ऐकण्याची फार इच्छा आहे. कृपया मला ते सविस्तर सांग.'

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ।। ११.

सदैव विष्णूंना नमस्कार असो. पिवळ्या वस्त्रांतील तुझ्या रूपाला नमस्कार. आद्य रूप असलेल्या तुला नमस्कार. जलरूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ।। ११.

सर्वत्र वास करणाऱ्या तुला नमस्कार. पाण्यावर विसावणाऱ्या तुला नमस्कार. पृथ्वीचे रूप घेतलेल्या तुला नमस्कार. तेजस्वी स्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार.

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृच्छयः ।। ११.

वायूचे रूप घेतलेल्या तुला नमस्कार. आकाशाचे रूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. सर्व जीवांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती आणि हृदयातील इच्छा असलेला देव तूच आहेस.

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ।। ११.

तूच ओंकार आहेस, तूच वषट्कार आहेस आणि सर्वत्र व्यापून आहेस. सर्व देवांचा आदि तूच आहेस आणि तुझा आदि कोणीच नाही.

त्वं भूस्त्वं च भुवो देव त्वं जनस्त्वं महः स्मृतः । त्वं तपस्त्वं च सत्यं च त्वयि देव चराचरम् ।। ११.

देवा, तूच भू आहेस, तूच भुवः आहेस, तूच जन आहेस आणि महा म्हणून ओळखला जातोस. तूच तप आहेस, तूच सत्य आहेस, आणि चराचर सगळं तुझ्यातच वास करतं.

त्वत्तो भूतमिदं विश्वं त्वदुद्भूता ऋगादयः । त्वत्तः शास्त्राणि जातानि त्वत्तो यज्ञाः प्रतिष्ठिताः ।। ११.

हे विश्व तुझ्यापासून उत्पन्न झालं आहे. ऋग्वेद वगैरे वेद तुझ्यापासून प्रकट झाले. सर्व शास्त्रं तुझ्यापासून जन्मली आणि यज्ञही तुझ्यामुळे स्थिर आहेत.

त्वत्तो वृक्षा वीरुधश्च त्वत्तः सर्वा वनौषधीः । पशवः पक्षिणः सर्पास्त्वत्त एव जनार्दन ।। ११.

तुझ्यापासून झाडं, वेली आणि सर्व वनस्पती निर्माण झाल्या. जनार्दना, पशू, पक्षी आणि साप हे सर्व तुझ्यापासूनच उत्पन्न झाले.

ममापि देवदेवेश राजा दुर्जयसंज्ञितः । आगतोऽभ्यागतस्तस्य आतिथ्यं कर्त्तुमुत्सहे ।। ११.

देवतांचा देव, माझ्याकडे दुर्जय नावाचा राजा पाहुणा म्हणून आला आहे. त्याचं आदरातिथ्य करायला मी उत्सुक आहे.

तस्य मे निर्धनस्याद्य देवदेव जगत्पते । भक्तिनम्रस्य देवेश कुरुष्वान्नाद्यसंचयम् ।। ११.

देवतांचा देव, जगाचा स्वामी, आज मी गरीब आहे आणि भक्तीने तुझ्यासमोर नतमस्तक झालो आहे. देवा, मला अन्नाचा साठा मिळू दे.

यं यं स्पृशामि हस्तेन यं यं पश्यामि चक्षुषा । वृक्षं वा तृणकन्दं वा तत्तदन्नं चतुर्विधम् ।। ११.

मी हाताने जे काही स्पर्श करीन, डोळ्यांनी जे काही पाहीन—झाड असो, गवत असो, किंवा कंद असो—ते सर्व चार प्रकारच्या अन्नात रूपांतरित होऊ दे.

तथा त्वन्यतमं वाऽपि यद् ध्यातं मनसा मया । तत् सर्वं सिद्ध्यतां मह्यं नमस्ते परमेश्वर ।। ११.

माझ्या मनाने मी जे काही ध्यान करीन, ते सर्व माझ्यासाठी सिद्ध होऊ दे. परब्रह्मा, तुला नमस्कार.

इति स्तुत्या तु देवेशस्तुतोष जगतां पतिः । मुनेस्तस्य स्वकं रूपं दर्शयामास केशवः ।। ११.

अशी स्तुती ऐकून देवांचा स्वामी, जगाचा स्वामी संतुष्ट झाला आणि केशवाने त्या ऋषीला आपलं स्वरूप दाखवलं.

उवाच सुप्रसन्नात्मा ब्रूहि विप्र वरं परम् । एवं श्रुत्वाऽक्षिणी यावदुन्मीलयति वै मुनिः ।। ११.

मन प्रसन्न करून तो म्हणाला: 'ब्राह्मणा, बोल, सर्वोच्च वर माग.' हे ऐकून तो ऋषी हळूहळू डोळे उघडू लागला.

तदा शङ्खगदापाणिः पीतवासा जनार्दनः । गरुडस्थोऽपि तेजस्वी द्वादशादित्यसप्रभः ।। ११.

त्या वेळी शंख आणि गदा हातात असलेला, पिवळ्या वस्त्रातील, गरुडावर बसलेला, बाराही सूर्यांसारखा तेजस्वी जनार्दन तिथे प्रकट झाला.