वराहपुराणम्

तैः संचिन्तितमात्रस्तु देवश्चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः ।। १०.

देवतांनी फक्त त्याचा विचार केला, आणि चक्र-गदा धारण करणारा देव, एकटाच पण अतिशय बलवान, आमच्या सैन्यात शिरला.

एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्त्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्या च जगत्पतिः ।। १०.

जगाचा स्वामी आपल्या सामर्थ्याने एक, दहा, शंभर, हजार, लक्ष, कोटी असे अनेक रूपे धारण करू लागला.

एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः । स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ।। १०.

राजा, त्या बलाढ्य देवाने आमच्या सैन्यात उभं राहताच, आमच्यावर विसंबलेला कोणताही असुर मारला गेला, जमिनीवर पडला आणि शुद्ध हरपला.

एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ।। १०.

अशा रीतीने, एका क्षणातच, घोडे, हत्ती आणि पायदळांनी भरलेलं सगळं सैन्य विश्वरूपाने नष्ट केलं.

चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ।। १०.

चतु:अंग असं सगळं सैन्य मारून, रथचक्र धारण करणारा देव आमचं सैन्य संपलेलं पाहून आमच्या नजरेआड गेला.

आवयोरीदृशं कर्म दृष्टं देवस्य शार्ङ्गिणः । ततस्तमेव शरणं गतावाराधनाय वै ।। १०.

शार्ङ्गधनुष्य धारण करणाऱ्या देवाचं असं अद्भुत कृत्य आम्ही पाहिलं. म्हणून आम्ही त्याच्याच शरण गेलो आणि त्याची पूजा करायला लागलो.

त्वं चास्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप । इमे च आवयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर । हेतृकन्या सुकेशी तु मिश्रकेशी प्रहेतृणः ।। १०.

राजा, तू आमच्या मित्र सुप्रतीकाचा मुलगा आहेस. या आमच्या कन्या आहेत, त्या स्वीकार. हेतृची मुलगी सुकेशी आणि प्रहेतृची मिश्रकेशी.

दुर्जयस्त्वेवमुक्तस्तु हेतृणा ते उभे शुभे । कन्ये जग्राह धर्मेण भार्यार्थं मनुजेश्वरः ।। १०.

मंगळसूचक अशा त्या दोन्ही कन्यांना योग्य रीतीने, वरपित्यांच्या सांगण्यावरून, दुर्जय राजाने पत्नी म्हणून स्वीकारले.

ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः । आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः ।। १०.

त्या दोघी मिळाल्यावर दुर्जय राजा अत्यंत आनंदित झाला आणि आपल्या सैन्यासह लवकरच आपल्या राज्यात परतला.

ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ । सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः ।। १०.

काही काळानंतर त्याला दोन पुत्र झाले — सुकेशीपासून सुप्रभ नावाचा मुलगा आणि मिश्रकेशीपासून सुदर्शन नावाचा मुलगा जन्माला आला.

स राजा दुर्जयः श्रीमाँल्लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमाञ्जगामारण्यमन्तिके ।। १०.

त्या दुर्जय राजाला हे दोन उत्तम पुत्र मिळाल्यावर, पुढे तो स्वतः जंगलाच्या काठाशी गेला.

तत्रस्थो वनजातीर्हि बधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यमाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ।। १०.

तेथे, भयंकर वन्य प्राणी मारताना, त्याने जंगलात राहणारा पापरहित ऋषी पाहिला.

तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ।। १०.

त्याने गौरमुख नावाच्या पुण्यवान आणि महान तपस्व्याला पाहिले, जो ऋषींच्या समुदायाचा रक्षक आणि पापींचा तारक होता.

तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरु- त्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्मही- मुपागतः प्रवरविमानवद् गृहः ।। १०.

त्या आश्रमात निर्मळ पाणी, मंद वारा आणि सुगंधी वृक्ष होते; त्या द्विजांच्या निवासाने जणू आकाशातून उतरलेला मेघासारखा, पृथ्वीवरच्या दिव्य विमानासारखा तेजस्वीपणा प्राप्त केला होता.

ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेशकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्यकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ।। १०.

त्या आश्रमातील वातावरण यज्ञाग्नीप्रमाणे उजळलेले होते, निवासस्थाने स्वच्छ होती, शिष्यांच्या सामगानाने गूंजत होती, सुंदर स्त्रिया आणि ऋषिकन्या तेथे होत्या, आणि सर्व झाडे फुलांनी बहरलेली होती — असा तो श्रेष्ठ आश्रम होता.

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ।। ११.

श्रीवराह म्हणाले — त्या वेळी दुर्जय राजाने गौरमुख ऋषींचा तो रम्य आश्रम पाहून त्याच्या सौंदर्याचा विचार केला.

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ।। ११.

‘इथे जाऊन मी परमधार्मिक ऋषी पाहतो,’ असे मनात ठरवून राजा त्या आश्रमात प्रवेशला.

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ।। ११.

राजा आत गेल्यावर, पुण्यवान गौरमुख ऋषी अत्यंत आनंदित होऊन त्याचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

स्वागतादिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्याऽहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ।। ११.

स्वागत वगैरे सर्व विधी करून, संभाषणाच्या शेवटी महान ऋषी म्हणाले, 'राजाधिराज, माझ्या कुवतीनुसार मी तुला आणि तुझ्या सोबत्यांना जेवण देईन.'

करिष्यामि प्रमुच्यन्तां साधु वाहा इति द्विजः । एवमुक्त्वा स्थितस्तूष्णीं स मुनिः संशितव्रतः ।। ११.

'मी तसेच करीन; तुमचे घोडे मोकळे करा,' असे म्हणून तो संकल्प पाळणारा ऋषी शांतपणे बसला.

राजाऽपि तस्थौ तद्भक्त्या स्वसहायैः समन्वितः । अक्षौहिण्यो बलस्यास्य पञ्चमात्रास्तदा स्थिताः । अयं च तापसः किं मे दास्यते भोजनं त्विह ।। ११.

राजाही भक्तिभावाने, आपल्या सहकाऱ्यांसह तेथे उभा राहिला. त्यावेळी त्याच्या पाच अक्षौहिणी सैन्याचा तळ तेथे होता. त्याच्या मनात आले, 'इथे हा तपस्वी मला काय जेवण देईल?'

निमन्त्र्य दुर्जयं विप्रस्तदा गौरमुखो नृपम् । चिन्तयामास किं चास्य मया देयं तु भोजनम् ।। ११.

मग गौरमुख ऋषीने दुर्जय राजाला आमंत्रित केले आणि मनात विचार केला, 'याला मी कोणते जेवण द्यावे?'

एवं चिन्तयतस्तस्य महर्षेर्भावितात्मनः । स्थितो मनसि देवेशो हरिर्नारायणः प्रभुः ।। ११.

अशा प्रकारे मन लावून विचार करत असताना, त्या महान ऋषीच्या अंतःकरणात देवाधिदेव हरि नारायण प्रकट झाले.

ततः संस्मृत्य मनसा देवं नारायणं तदा । तोषयामास गङ्गायां प्रविश्य मुनिसत्तमः ।। ११.

मग त्या श्रेष्ठ ऋषीने मनाने नारायणाचे स्मरण केले आणि गंगेत जाऊन त्यांना संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न केला.

धरण्युवाच । कथं गौरमुखो विष्णुं तोषयामास भूधर । एतन्मे कौतुकं श्रोतुं सम्यगिच्छा प्रवर्त्तते ।। ११.

धरित्री म्हणाली — 'गौरमुखाने विष्णूला कसे प्रसन्न केले, हे मला ऐकण्याची फार इच्छा आहे. कृपया मला ते सविस्तर सांग.'

नमोऽस्तु विष्णवे नित्यं नमस्ते पीतवाससे । नमस्ते चाद्यरूपाय नमस्ते जलरूपिणे ।। ११.

सदैव विष्णूंना नमस्कार असो. पिवळ्या वस्त्रांतील तुझ्या रूपाला नमस्कार. आद्य रूप असलेल्या तुला नमस्कार. जलरूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमस्ते सर्वसंस्थाय नमस्ते जलशायिने । नमस्ते क्षितिरूपाय नमस्ते तेजसात्मने ।। ११.

सर्वत्र वास करणाऱ्या तुला नमस्कार. पाण्यावर विसावणाऱ्या तुला नमस्कार. पृथ्वीचे रूप घेतलेल्या तुला नमस्कार. तेजस्वी स्वरूप असलेल्या तुला नमस्कार.

नमस्ते वायुरूपाय नमस्ते व्योमरूपिणे । त्वं देवः सर्वभूतानां प्रभुस्त्वमसि हृच्छयः ।। ११.

वायूचे रूप घेतलेल्या तुला नमस्कार. आकाशाचे रूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार. सर्व जीवांचा स्वामी, सर्वांचा अधिपती आणि हृदयातील इच्छा असलेला देव तूच आहेस.

त्वमोङ्कारो वषट्कारः सर्वत्रैव च संस्थितः । त्वमादिः सर्वदेवानां तव चादिर्न विद्यते ।। ११.

तूच ओंकार आहेस, तूच वषट्कार आहेस आणि सर्वत्र व्यापून आहेस. सर्व देवांचा आदि तूच आहेस आणि तुझा आदि कोणीच नाही.