वृत्तेष्वेवोपचारेषु जलप्राधानिकेषु च
फक्त ते उपचार, जे पाण्यावर आधारित असतात—
यथा मन्त्रेण दातव्यं तच्छृणुष्व वसुन्धरे
हे वसुंधरे, मंत्राने ते कसे द्यावे ते माझ्याकडून ऐक.
अञ्जनं कङ्कतीं चैव शीघ्रमेव प्रसादयेत् 128.
तो लवकरच अंजन आणि कंगवा तयार करावा.
अञ्जलौ कङ्कतीं गृह्य इमं मन्त्रमुदाहरेत्
हातात कंगवा घेऊन हा मंत्र म्हणावा.
मन्त्रः – एतां कङ्कतीमञ्जलिस्थां प्रगृह्य प्रसीद नारायण शिरः प्रसाधि हि
मंत्र – हा कंगवा हातात घेऊन, कृपा कर नारायण, डोके सजव.
महानुभाव विश्वनेत्रे स्वनेत्रे याभ्यां पश्यसे त्वं त्रिलोकीम्
महानुभाव, विश्वाचे नेत्र, तुझ्या स्वतःच्या डोळ्यांनी तू तिन्ही लोक पाहतोस.
ततः संस्नापयेद्देवं मन्त्रेणानेन सुव्रतम्
मग या मंत्राने तो पुण्यवान देवतेचे स्नान करावे.
मन्त्रः – देवदेव स्नानीयमिदं मम कल्पितं सुवर्णकलशं गृहाण प्रसीद एषोऽञ्जलिर्मया परिकल्पितः स्नाहि स्नाहीति
मंत्र – देवाधिदेव, हे स्नान मी तयार केले आहे, सुवर्णकलश स्वीकार, कृपा कर. हा अंजली मी सजवला आहे; स्नान कर, स्नान कर.
नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्
'नमो नारायण' असे म्हणून हा मंत्र म्हणावा.
य एतेन विधानेन मम कर्मणि दीक्षितः कुशिष्याय न दातव्या पिशुनाय शठाय च
जो या पद्धतीने माझ्या विधीत दीक्षित होतो, त्याला हा मंत्र अयोग्य शिष्य, चुगली करणारा किंवा कपटी यांना देऊ नये.
एषा चैव वरारोहे गृहीत्वा गणनान्तिका
हे सुंदरिनी, हा मंत्र घेतल्यावर तो जपमाळेजवळ ठेवावा.
उत्तमाष्टाधिकशतं पंचाशत्तुर्यमध्यमा 128.
सर्वोत्तम माळ एकशेआठ मण्यांची असते, मध्यम एकावन्नची आणि कनिष्ठ बत्तीस मण्यांची असते.
रुद्राक्षैरुत्तमा सा तु मध्यमा पुत्रजीवकैः
सर्वोत्तम माळ रुद्राक्षांनी बनवलेली असते, मध्यम माळ पुत्रजीवाच्या बियांनी बनवतात.
एतत्कश्चिन्न जानाति जन्मान्तरशतैरपि
हे शेकडो जन्म जरी झाले तरी कुणालाही माहीत नसते.
नोच्छिष्टः संस्पृशेत्तां तु स्त्रीणां हस्ते न कारयेत्
अपवित्र अवस्थेत ती माळ स्पर्श करू नये, तसेच ती स्त्रियांच्या हातात देऊ नये.
न दर्शयेच्च कस्यापि चिन्तयित्वा तु पूजयेत्
ती कुणालाही दाखवू नये; मनाशी विचार करून तिची पूजा करावी.
एवं हि विधिपूर्वेण पालयेत गणान्तिकाम्
या प्रमाणे, नियमाप्रमाणे जपमाळ जपून ठेवावी.
एवं विष्णोर्वचः श्रुत्वा धरणी संशितव्रता
विष्णूचे हे वचन ऐकून, व्रतस्थ पृथ्वीने बोलायला सुरुवात केली.
दर्पणं ते कथं देयं तन्ममाख्याहि माधव
आरसा कसा द्यावा, हे मला सांग, माधव.
धरण्यास्तद्वचः श्रुत्वा वराहः पुनरब्रवीत्
पृथ्वीचे हे बोल ऐकून, वराहाने पुन्हा सांगितले.
नमो नारायणेत्युक्त्वा इमं मन्त्रमुदीरयेत्
'नमो नारायण' असे म्हणून हा मंत्र म्हणावा.
मन्त्रः – श्रुतिर्भागवती श्रेष्ठा श्रुती अग्निद्विजश्च तव मुखं नासेऽश्विनौ नयने चन्द्रसूर्यौ मुखं च चन्द्र इव गात्राणि जगत्प्रधानानीमं च दर्पणं पश्य पश्य रूपम् ।। 128.
मंत्र – 'सर्वोत्तम भागवत श्रुती हे तुझे कान आहेत; अग्नी आणि ब्राह्मण हे तुझे तोंड; अश्विनी हे तुझे नाक; चंद्र आणि सूर्य हे तुझे डोळे; तुझे मुख चंद्रासारखे आहे; तुझे अंग जगातील मुख्य तत्त्वे आहेत. हा आरसा पहा, हे रूप पहा.'
य एतेन विधानेन मम कर्मपरायणः
जो या पद्धतीने माझ्या कर्माला समर्पित असतो—
एतेन मन्त्रेण वै भूमे उपचारस्तु ईदृशः
हे भूमाते, या मंत्राने अशीच पूजा करावी.
इति श्रीवराहपुराणे कङ्कताञ्जनदर्पणनाम अष्टाविंशत्यधिकशततमोऽध्यायः
श्रीवराहपुराणातील 'कंकतांजनदर्पण' नावाचा एकशेअठ्ठावीसवा अध्याय येथे संपला.
अथ चतुर्वर्णदीक्षा भूषितालंकृतं कृत्वा मम कर्मपरायणः
आता चार वर्णांची दीक्षा सांगतो: माझ्या कर्माला समर्पित असलेल्याने स्वतःला अलंकारांनी सजवावे.
येन मन्त्रेण दातव्यं ललाटे तिलकं मम
माझ्या कपाळावर तिलक लावण्यासाठी कोणता मंत्र म्हणावा?
मन्त्रः – मुखमण्डनं चिन्तया वासुदेव त्वया प्रयुक्तं च मयोपनीतम्
मंत्र – हे वासुदेव, तुझ्या कृपेने माझ्या मुखाचे अलंकरण झाले आहे, ते मी स्वीकारले आहे.
एतेन मन्त्रेण चित्रकं मे दद्याल्ललाटे तिलकं धरित्रि
हे धरित्री, या मंत्राने माझ्या कपाळावर रंगीत तिलक लावावा.
शिरसा चाञ्जलिं कृत्वा वसुधा पुनरब्रवीत् एतन्मां परमं गुह्यं तद्भक्तां वक्तुमर्हसि वद भागवतीं शुद्धां तव कर्मविनिश्चिताम् वराहरूपो भगवान्प्रत्युवाच वसुन्धराम् माधवि तत्त्वेन यन्मां त्वं परिपृच्छसि यथावद्विदितं भूपैः पुण्या भागवताः शुभाः कुर्वीतैव परां सन्ध्यां यथावदिति निश्चितम् मुहूर्तध्यानमास्थाय इमं मन्त्रमुदाहरेत् मन्त्राणां परमो मन्त्रस्तपतां परमं तपः गुह्यानां परमं गुह्यं रहस्यं परमुत्तमम् नादीक्षिताय दातव्यं नोपवीते कथंचन पुनरन्यत्प्रवक्ष्यामि देवि तत्त्वेन मे शृणु कृत्वा तु मम कर्माणि गृह्य दीपकमुत्तमम् मन्त्रः – ॐ नमो भगवतेऽनुग्रह तेजसे विष्णो सर्वदेवास्त्वाग्निसंस्थाः प्रविष्टा एवं चाग्निस्तव तेजसा भविष्यति स्वतेजसा मामाशु मन्त्रस्य तेजसा संसारार्थं देव गृह्यं दीपकं मन्त्रं मूर्त्तिमन्त्रं श्वो भूत्वा इमं कर्म निष्फलम् तारिताः पितरस्तेन निष्कलाश्च पितामहाः अन्यच्च ते प्रवक्ष्यामि कर्म लोकसुखावहम्
मस्तकावर हात जोडून वसुंधरेने पुन्हा सांगितले, "हे परम गुपित, तू तुझ्या भक्तांना सांगावे. शुद्ध आणि पुण्यवान भागवतीचे, जी तुझ्या इच्छेने वागते, तिचे तू वर्णन कर." तेव्हा वराहरूपातील भगवान वसुंधरेला म्हणाले, "माधवी, तू जसे विचारलेस, तसे मी राजांना ज्ञात असलेले सत्य सांगतो. पुण्यशील भागवतांनी योग्य रीतीने संध्याकाळची श्रेष्ठ पूजा करावी, हे निश्चित आहे. थोडा वेळ ध्यानस्थ बसून हा मंत्र म्हणावा. मंत्रांमध्ये हा श्रेष्ठ, तपांमध्ये सर्वोच्च, गुपितांमध्ये सर्वात गुप्त आणि उत्तम आहे. हा मंत्र अनधिकारी किंवा उपवित नसलेल्या व्यक्तीस कधीही सांगू नये. आता मी तुला दुसरेही सांगतो, देवी, माझे खरं ऐक. माझी पूजा करून, उत्तम दिवा घेऊन, हा मंत्र म्हणावा: मंत्र – ॐ नमो भगवते अनुग्रह तेजसे विष्णो, सर्व देव अग्नित स्थिर आहेत; अग्नी, तू तुझ्या तेजाने उजळून निघ. या मंत्राच्या शक्तीने मी संसारातून लवकर मुक्त होऊ. देवा, हा दिवा, जो मंत्ररूप आहे, तू स्वीकार; हे कर्म निष्फळ होऊ नये. या दिव्यामुळे पितर आणि आजोबा मुक्त होतात आणि त्यांना काहीच उरलेले राहत नाही. मी तुला आणखी एक असे कर्म सांगतो, जे लोकांना सुख देणारे आहे."