वराहपुराणम्

पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्निह सत्तमौ । आगतोऽस्मि ध्रुवं चैव स्मर्त्तव्योऽहं तपोधनौ । भवन्तौ कौ समाख्यातं ममानुग्रहकाङ्क्षया ।। १०.

मी पृथ्वीवरील सगळ्या राजांना जिंकायचं ठरवलं आहे, म्हणून इथे आलो आहे. तपस्वीहो, तुम्ही दोघांनी मला नेहमी लक्षात ठेवावं. पण, तुम्ही कोण आहात? मला कृपा मिळावी म्हणून इथे आलात असं दिसतं, सांगा पाहू.

तापसावूचतुः । आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ मनोः स्वायंभुवः सुतौ । आवां देवविनाशाय गतौ स्वो मेरुपर्वतम् ।। १०.

ते दोन्ही तपस्वी म्हणाले, "आमचं नाव हेतृ आणि प्रहेतृ आहे. आम्ही मनू स्वायंभुवाचे पुत्र आहोत. आम्ही देवांचा नाश करण्यासाठी मेरू पर्वतावर आलो."

तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम् । जिगाय सर्वदेवानां शतशोऽथ सहस्त्रशः ।। १०.

तिथे आमचं मोठं सैन्य, हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेलं, शेकडो-हजारो देवांच्या सैन्याला हरवलं.

ते च देवा महत्सैन्यं दृष्ट्वा सर्वं निपातितम् । असुरैरुज्झितप्राणं ततस्ते शरणं गताः ।। १०.

देवतांनी पाहिलं की त्यांचं सगळं बलाढ्य सैन्य असुरांनी संपवलं आणि त्यांचे प्राण हिरावले, तेव्हा ते घाबरून आश्रय मागायला गेले.

क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः । तत्र विज्ञापयामासुः सर्वे प्रणतिपूर्वकम् ।। १०.

जिथे देवांचा स्वामी, हरि, स्वतः क्षीरसागरात विश्रांती घेतो, तिथे सगळ्या देवांनी नम्रतेने जाऊन त्याच्याकडे विनंती केली.

देवदेव हरे सर्वं सैन्यं त्वसुरसत्तमैः । पराजितं परित्राहि भीतं विह्वल्लोचनम् ।। १०.

"देवतांचा देव हरि, आमचं सगळं सैन्य या असुरश्रेष्ठांनी हरवलं आहे. आम्ही घाबरलो आहोत, आमचं मन गोंधळलं आहे, कृपया आम्हाला वाचवा."

त्वया देवासुरे युद्धे पूर्वं त्राताः स्म केशव । सहस्त्रबाहोः क्रूरस्य समरे कालनेमिनः ।। १०.

"केशवा, पूर्वी देव-असुरांच्या युद्धात, सहस्त्रबाहू काळनेमि या क्रूर असुराविरुद्ध, तूच आम्हाला वाचवलं होतंस."

इदानीमपि देवेश असुरौ देवकण्टकौ । हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यपरिच्छदौ । तौ हत्वा त्राहि नः सर्वान् देवदेव जगत्पते ।। १०.

"आता देखील, देवाधिदेव, हे दोन असुर, हेतृ आणि प्रहेतृ, देवांसाठी काटे झाले आहेत आणि त्यांच्याकडे मोठं सैन्य आहे. त्यांना मार आणि आम्हा सर्वांना वाचव, जगाचा स्वामी!"

एवमुक्तस्ततो देवो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । अहं यास्यामि तौ हन्तुमित्युवाच जगत्पतिः ।। १०.

त्यावर भगवान विष्णू, नारायण, जगाचा स्वामी म्हणाला, "मी त्या दोघांना मारायला जातो."

एवमुक्तास्ततो देवा मेरुपर्वतसन्निधौ । प्रतस्थुस्तेऽथ मनसा चिन्तयन्तो जनार्दनम् ।। १०.

असं ऐकून, देवता मेरू पर्वताजवळ निघाले आणि त्यांच्या मनात जनार्दनाचं चिंतन करत गेले.

तैः संचिन्तितमात्रस्तु देवश्चक्रगदाधरः । आवयोः सैन्यमाविश्य एक एव महाबलः ।। १०.

देवतांनी फक्त त्याचा विचार केला, आणि चक्र-गदा धारण करणारा देव, एकटाच पण अतिशय बलवान, आमच्या सैन्यात शिरला.

एकधा दशधात्मानं शतधा च सहस्त्रधा । लक्षधा कोटिधा कृत्वा स्वभूत्या च जगत्पतिः ।। १०.

जगाचा स्वामी आपल्या सामर्थ्याने एक, दहा, शंभर, हजार, लक्ष, कोटी असे अनेक रूपे धारण करू लागला.

एवं स्थिते देववरे अस्मत्सैन्ये महाबलः । यः कश्चिदसुरो राजन्नावयोर्बलमाश्रितः । स हतः पतितो भूमौ दृश्यते गतचेतनः ।। १०.

राजा, त्या बलाढ्य देवाने आमच्या सैन्यात उभं राहताच, आमच्यावर विसंबलेला कोणताही असुर मारला गेला, जमिनीवर पडला आणि शुद्ध हरपला.

एवं तत् सहसा सैन्यं मायया विश्वमूर्तिना । निहतं साश्वकलिलं पत्तिद्विपसमाकुलम् ।। १०.

अशा रीतीने, एका क्षणातच, घोडे, हत्ती आणि पायदळांनी भरलेलं सगळं सैन्य विश्वरूपाने नष्ट केलं.

चतुरङ्गं बलं सर्वं हत्वा देवो रथाङ्गधृक् । आवां शोषावथो दृष्ट्वा गतोऽन्तर्द्धानमीश्वरः ।। १०.

चतु:अंग असं सगळं सैन्य मारून, रथचक्र धारण करणारा देव आमचं सैन्य संपलेलं पाहून आमच्या नजरेआड गेला.

आवयोरीदृशं कर्म दृष्टं देवस्य शार्ङ्गिणः । ततस्तमेव शरणं गतावाराधनाय वै ।। १०.

शार्ङ्गधनुष्य धारण करणाऱ्या देवाचं असं अद्भुत कृत्य आम्ही पाहिलं. म्हणून आम्ही त्याच्याच शरण गेलो आणि त्याची पूजा करायला लागलो.

त्वं चास्मन्मित्रतनयः सुप्रतीकात्मजो नृप । इमे च आवयोः कन्ये गृहाण मनुजेश्वर । हेतृकन्या सुकेशी तु मिश्रकेशी प्रहेतृणः ।। १०.

राजा, तू आमच्या मित्र सुप्रतीकाचा मुलगा आहेस. या आमच्या कन्या आहेत, त्या स्वीकार. हेतृची मुलगी सुकेशी आणि प्रहेतृची मिश्रकेशी.

दुर्जयस्त्वेवमुक्तस्तु हेतृणा ते उभे शुभे । कन्ये जग्राह धर्मेण भार्यार्थं मनुजेश्वरः ।। १०.

मंगळसूचक अशा त्या दोन्ही कन्यांना योग्य रीतीने, वरपित्यांच्या सांगण्यावरून, दुर्जय राजाने पत्नी म्हणून स्वीकारले.

ते लब्ध्वा सहसा राजा मुदा परमया युतः । आजगाम स्वकं राष्ट्रं निजसैन्यसमावृतः ।। १०.

त्या दोघी मिळाल्यावर दुर्जय राजा अत्यंत आनंदित झाला आणि आपल्या सैन्यासह लवकरच आपल्या राज्यात परतला.

ततः कालेन महता तस्य पुत्रद्वयं बभौ । सुकेश्याः सुप्रभः पुत्रो मिश्रकेश्याः सुदर्शनः ।। १०.

काही काळानंतर त्याला दोन पुत्र झाले — सुकेशीपासून सुप्रभ नावाचा मुलगा आणि मिश्रकेशीपासून सुदर्शन नावाचा मुलगा जन्माला आला.

स राजा दुर्जयः श्रीमाँल्लब्ध्वा पुत्रद्वयं शुभम् । स्वयं कालान्तरे श्रीमाञ्जगामारण्यमन्तिके ।। १०.

त्या दुर्जय राजाला हे दोन उत्तम पुत्र मिळाल्यावर, पुढे तो स्वतः जंगलाच्या काठाशी गेला.

तत्रस्थो वनजातीर्हि बधयन् वै भयंकराः । ददर्शारण्यमाश्रित्य मुनिं स्थितमकल्मषम् ।। १०.

तेथे, भयंकर वन्य प्राणी मारताना, त्याने जंगलात राहणारा पापरहित ऋषी पाहिला.

तपस्यन्तं महाभागं नाम्ना गौरमुखं शुभम् । ऋषिवृन्दस्य गोप्तारं त्रातारं पापिनः स्वयम् ।। १०.

त्याने गौरमुख नावाच्या पुण्यवान आणि महान तपस्व्याला पाहिले, जो ऋषींच्या समुदायाचा रक्षक आणि पापींचा तारक होता.

तस्याश्रमे विमलजलाविलेमरु- त्सुगन्धिवृक्षप्रवरे द्विजन्मनः । रराज जीमूत इवाम्बरान्मही- मुपागतः प्रवरविमानवद् गृहः ।। १०.

त्या आश्रमात निर्मळ पाणी, मंद वारा आणि सुगंधी वृक्ष होते; त्या द्विजांच्या निवासाने जणू आकाशातून उतरलेला मेघासारखा, पृथ्वीवरच्या दिव्य विमानासारखा तेजस्वीपणा प्राप्त केला होता.

ज्वलनमखाग्निप्रतिभाषिताम्बरः सुशुद्धसंवासितवेशकुट्टकः । शिष्यैः समुच्चारितसामनादकः सुरूपयोषिदृषिकन्यकाकुलः । इतीदृशोऽस्यावसाथो वराश्रमे सुपुष्पिताशेषतरुप्रसूनः ।। १०.

त्या आश्रमातील वातावरण यज्ञाग्नीप्रमाणे उजळलेले होते, निवासस्थाने स्वच्छ होती, शिष्यांच्या सामगानाने गूंजत होती, सुंदर स्त्रिया आणि ऋषिकन्या तेथे होत्या, आणि सर्व झाडे फुलांनी बहरलेली होती — असा तो श्रेष्ठ आश्रम होता.

श्रीवराह उवाच । ततस्तमीदृशं दृष्ट्वा तदा गौरमुखाश्रमम् । दुर्ज्जयश्चिन्तयामास रम्यमाश्रममण्डलम् ।। ११.

श्रीवराह म्हणाले — त्या वेळी दुर्जय राजाने गौरमुख ऋषींचा तो रम्य आश्रम पाहून त्याच्या सौंदर्याचा विचार केला.

प्रविशाम्यत्र पश्यामि ऋषीन् परमधार्मिकान् । चिन्तयित्वा तदा राजा प्रविवेश तमाश्रमम् ।। ११.

‘इथे जाऊन मी परमधार्मिक ऋषी पाहतो,’ असे मनात ठरवून राजा त्या आश्रमात प्रवेशला.

तस्य प्रविष्टस्य ततो राज्ञः परमहर्षितः । चकार पूजां धर्मात्मा तदा गौरमुखो मुनिः ।। ११.

राजा आत गेल्यावर, पुण्यवान गौरमुख ऋषी अत्यंत आनंदित होऊन त्याचे आदरपूर्वक स्वागत केले.

स्वागतादिक्रियाः कृत्वा कथान्ते तं महामुनिः । स्वशक्त्याऽहं नृपश्रेष्ठ सानुगस्य च भोजनम् ।। ११.

स्वागत वगैरे सर्व विधी करून, संभाषणाच्या शेवटी महान ऋषी म्हणाले, 'राजाधिराज, माझ्या कुवतीनुसार मी तुला आणि तुझ्या सोबत्यांना जेवण देईन.'