वराहपुराणम्

दुर्जयोऽपि महद्राज्यं हस्त्यश्वरथवाजिभिः । संयोज्य चिन्तयामास राज्यवृद्धिं प्रति प्रभुः ।। १०.

दुर्जयाने मोठं राज्य, हत्ती, घोडे, रथ आणि सैन्य मिळवल्यावर, त्याने राज्य वाढवण्याचा विचार केला.

एवं संचिन्त्य मेधावी हस्त्यश्वरथपत्तिभिः । समेतां वाहिनीं कृत्वा उत्तरां दिशमाश्रितः । तस्य चोत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः ।। १०.

असा विचार करून, त्या बुद्धिमानाने हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ सैनिकांची मोठी फौज जमवली आणि उत्तरेकडे गेला. त्या महान सिद्ध पुरुषाच्या उत्तरेला असलेले सर्व प्रदेश त्याचेच होते.

भारताख्यमिदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः । ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम् ।। १०.

भारतानावाचा हा अतिशय जिंकायला कठीण असा देश जिंकून, त्याने पुढे किम्पुरुष नावाचा प्रदेशही आपल्या ताब्यात घेतला.

ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः । रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च । इलावृतं मेरुमध्यमेतत् सर्वं जिगाय सः ।। १०.

त्याच्या पुढे त्याने रम्य आणि सोन्यासारखा हरिवर्ष, कुरुभद्राश्व आणि मेरूच्या मध्यभागी असलेला इलावृत ह्या सर्व प्रदेशांवर विजय मिळवला.

जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः । जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम् ।। १०.

जांबू नावाचा द्वीप जिंकल्यावर, तो राजा सर्व देवतांसह असलेल्या देवराजावर विजय मिळवण्यासाठी पुढे गेला.

मेरुपर्वतमारुह्य देवगन्धर्वदानवान् । गुह्यकान् किं नरान् दैत्यांस्ततो ब्रह्मसुतो मुनिः । नारदो दुर्जयजयं देवराजाय शंसत ।। १०.

मेरू पर्वतावर जाऊन, ब्रह्मपुत्र ऋषी नारदांनी, दुर्जयाने देव, गंधर्व, दानव, गुह्यक, किन्नर आणि दैत्य यांच्यावर मिळवलेल्या विजयाची बातमी देवराजाला सांगितली.

तत इन्द्रस्त्वरायुक्तो लोकपालैः समन्वितः । जगाम दुर्जयं हन्तुं सोऽचिरेणास्त्रनिर्ज्जितम् । विहाय पर्वतं मेरुं मर्त्यलोकमिहागतः ।। १०.

तेव्हा इंद्र, लोकपालांसह, दुर्जयाचा नाश करण्यासाठी घाईने निघाला. अस्त्रांच्या जोरावर दुर्जयाने पटकन जिंकले होते. मेरू पर्वत सोडून तो मर्त्यलोकात आला.

पूर्वदेशे च देवेन्द्रो लोकपालैः समं प्रभुः । स्थितवांस्तस्य सुमहच्चरितं संभविष्यति ।। १०.

पूर्व दिशेला, इंद्र आणि लोकपाल तिथेच थांबले; त्यांच्या बाबतीत एक मोठी घटना घडणार होती.

दुर्जयश्च सुराञ्जित्वा यावत् प्रतिनिवर्त्तते । गन्धमादनपृष्ठे तु स्कन्धावारनिवेशनम् । कृत्वाऽवस्थितसंभारमागतं तापसौ तु तम् ।। १०.

दुर्जयाने देवांना जिंकून परत येताना, गंधमादन पर्वताच्या उतारावर छावणी थाटली, सर्व सामान व्यवस्थित ठेवले; तेव्हा दोन तपस्वी त्याच्याकडे आले.

तावगतावथाब्रूतां राजन् दुर्ज्जय लोकपाः । निवारितास्त्वया सर्वं लोकपालैर्विना जगत् । न प्रवर्त्तत तस्मान् नौ देहि तत्पदमुत्तमम् ।। १०.

ते दोघे आल्यावर, राजा दुर्जय आणि लोकपाल म्हणाले, 'तू सर्व काही रोखलेस; लोकपालांशिवाय जग चालत नाही. म्हणून आम्हाला ते श्रेष्ठ स्थान दे.'

एवमुक्ते ततस्तौ तु दुर्ज्जयः प्राह धर्मवित् । कौ भवन्ताविति ततस्तावूचतुररिंदमौ । विद्युत्सुविद्युन्नामानावसुराविति मानद ।। १०.

असं म्हटल्यावर, धर्माची जाण असलेल्या दुर्जयाने विचारलं, 'तुम्ही कोण?' तेव्हा ते दोघे, शत्रूंचा नाश करणारे, म्हणाले, 'आम्ही विद्युत्सु आणि विद्युन या नावाचे असुर आहोत, हे मानदायक.'

त्वया सम्प्रति चेच्छामो धर्म्यं सत्सु सुसंस्कृतौ । लोकपालमतं सर्वमावां कुर्म सुदुर्जय ।। १०.

'आता तुझी इच्छा असेल, दुर्जया, तर आम्ही सगळ्या लोकपालांची कर्तव्ये योग्य आणि नीटनेटकेपणे, सज्जनांमध्ये पार पाडू.'

एवमुक्ते दुर्ज्जयेन तौ स्वर्गे सन्निवेशितौ । लौकपालौ कृतौ सद्यस्ततोऽन्तर्धानं जग्मतुः ।। १०.

दुर्जयाने असे सांगितल्यावर, ते दोघे स्वर्गात लोकपाल म्हणून नेमले गेले आणि लगेच अदृश्य झाले.

तयोरपि महत्कर्म चरितं च धराधरे । भविष्यति महाराजो दुर्जयो मन्दरोपरि ।। १०.

त्यांनी पर्वतावर केलेली मोठी कृत्येही सांगितली जातील; राजा दुर्जय मंदार पर्वतावर असेल.

धनदस्य वनं दिव्यं दृष्ट्वा नन्दनसन्निभम् । मुदा बभ्राम रम्येऽस्मिन् स यावद्राजसत्तमः ।। १०.

धनदाच्या नंदनवनासारख्या दिव्य वनाचे दर्शन घेऊन, तो श्रेष्ठ राजा आनंदाने त्या रम्य ठिकाणी फिरत राहिला.

तावत्सुवर्णवृक्षाधः कन्याद्वयमपश्यत । अतीवरूपसंपन्नमतीवाद्भुतदर्शनम् ।। १०.

तेथे सोन्याच्या झाडांखाली त्याने दोन अतिशय सुंदर आणि अद्भुत अशा कन्या पाहिल्या.

दृष्ट्वा तु विस्मयाविष्टः क इमे शुभलोचने । एवं संचिन्त्य यावत् स क्षणमेकं व्यवस्थितः । तस्मिन् वने तावदुभौ तापसौ सोऽवलोकयत् ।। १०.

त्यांना पाहून तो आश्चर्यचकित झाला आणि मनात विचार केला, 'ही शुभ नेत्रांची कोण आहेत?' असा विचार करत तो क्षणभर तिथेच उभा राहिला; तेवढ्यात त्याने त्या वनात दोन तपस्वी पाहिले.

तौ दृष्ट्वा सहसा राजा ययौ प्रीत्या परां मुदम् । अवतीर्य द्विपात् तूर्णं नमश्चक्रे तयोः स्वयम् ।। १०.

त्यांना पाहताच राजा मोठ्या आनंदाने तडक पुढे गेला, झपाट्याने हत्तीवरून खाली उतरला आणि स्वतः त्यांना नमस्कार केला.

उपविष्टः स ताभ्यां तु कौश्ये दत्ते वरासने । पृष्टः कस्त्वं कुतश्चासि कस्य वा किमिह स्थितः ।। १०.

रजईच्या मऊ आसनावर बसल्यावर, त्या दोघांनी त्याला विचारले, 'तू कोण आहेस? कुठून आला आहेस? कोणाचा आहेस आणि इथे का आला आहेस?'

तौ प्रहस्याब्रवीद् राजा सुप्रतीकेति विश्रुतः । तस्य पुत्रः समुत्पन्नो दुर्जयो नाम नामतः ।। १०.

राजा सुप्रतीक, ज्याचं नाव सगळीकडे प्रसिद्ध होतं, हसून म्हणाला, "माझ्या घरी एक मुलगा जन्माला आला आहे, त्याचं नाव दुर्जय आहे."

पृथिव्यां सर्वराजानो जिगीषन्निह सत्तमौ । आगतोऽस्मि ध्रुवं चैव स्मर्त्तव्योऽहं तपोधनौ । भवन्तौ कौ समाख्यातं ममानुग्रहकाङ्क्षया ।। १०.

मी पृथ्वीवरील सगळ्या राजांना जिंकायचं ठरवलं आहे, म्हणून इथे आलो आहे. तपस्वीहो, तुम्ही दोघांनी मला नेहमी लक्षात ठेवावं. पण, तुम्ही कोण आहात? मला कृपा मिळावी म्हणून इथे आलात असं दिसतं, सांगा पाहू.

तापसावूचतुः । आवां हेतृप्रहेत्राख्यौ मनोः स्वायंभुवः सुतौ । आवां देवविनाशाय गतौ स्वो मेरुपर्वतम् ।। १०.

ते दोन्ही तपस्वी म्हणाले, "आमचं नाव हेतृ आणि प्रहेतृ आहे. आम्ही मनू स्वायंभुवाचे पुत्र आहोत. आम्ही देवांचा नाश करण्यासाठी मेरू पर्वतावर आलो."

तत्रावयोर्महासैन्यं गजाश्वरथसंकुलम् । जिगाय सर्वदेवानां शतशोऽथ सहस्त्रशः ।। १०.

तिथे आमचं मोठं सैन्य, हत्ती, घोडे आणि रथांनी भरलेलं, शेकडो-हजारो देवांच्या सैन्याला हरवलं.

ते च देवा महत्सैन्यं दृष्ट्वा सर्वं निपातितम् । असुरैरुज्झितप्राणं ततस्ते शरणं गताः ।। १०.

देवतांनी पाहिलं की त्यांचं सगळं बलाढ्य सैन्य असुरांनी संपवलं आणि त्यांचे प्राण हिरावले, तेव्हा ते घाबरून आश्रय मागायला गेले.

क्षीराब्धौ यत्र देवेशो हरिः शेते स्वयं प्रभुः । तत्र विज्ञापयामासुः सर्वे प्रणतिपूर्वकम् ।। १०.

जिथे देवांचा स्वामी, हरि, स्वतः क्षीरसागरात विश्रांती घेतो, तिथे सगळ्या देवांनी नम्रतेने जाऊन त्याच्याकडे विनंती केली.

देवदेव हरे सर्वं सैन्यं त्वसुरसत्तमैः । पराजितं परित्राहि भीतं विह्वल्लोचनम् ।। १०.

"देवतांचा देव हरि, आमचं सगळं सैन्य या असुरश्रेष्ठांनी हरवलं आहे. आम्ही घाबरलो आहोत, आमचं मन गोंधळलं आहे, कृपया आम्हाला वाचवा."

त्वया देवासुरे युद्धे पूर्वं त्राताः स्म केशव । सहस्त्रबाहोः क्रूरस्य समरे कालनेमिनः ।। १०.

"केशवा, पूर्वी देव-असुरांच्या युद्धात, सहस्त्रबाहू काळनेमि या क्रूर असुराविरुद्ध, तूच आम्हाला वाचवलं होतंस."

इदानीमपि देवेश असुरौ देवकण्टकौ । हेतृप्रहेतृनामानौ बहुसैन्यपरिच्छदौ । तौ हत्वा त्राहि नः सर्वान् देवदेव जगत्पते ।। १०.

"आता देखील, देवाधिदेव, हे दोन असुर, हेतृ आणि प्रहेतृ, देवांसाठी काटे झाले आहेत आणि त्यांच्याकडे मोठं सैन्य आहे. त्यांना मार आणि आम्हा सर्वांना वाचव, जगाचा स्वामी!"

एवमुक्तस्ततो देवो विष्णुर्नारायणः प्रभुः । अहं यास्यामि तौ हन्तुमित्युवाच जगत्पतिः ।। १०.

त्यावर भगवान विष्णू, नारायण, जगाचा स्वामी म्हणाला, "मी त्या दोघांना मारायला जातो."