वराहपुराणम्

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ।। १०.

अशा प्रकारे, त्रिविध जगाचा आधार बनून, महेश्वराने देवांची पूजा केली; त्यानंतर जगही त्रिविध झाले.

ब्रह्मविष्णुमहेशाननाम्ना गृह्य व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ।। १०.

ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश या नावांनी तो स्थिर झाला; आणि तो नारायण देव कृतयुगात सर्वश्रेष्ठ होता.

त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ।। १०.

त्रेतायुगात तो रुद्ररूप झाला; द्वापरात यज्ञमूर्ती झाला; आणि कलियुगात नारायण देव अनेक रूपांनी प्रकट झाला.

तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ।। १०.

सुंदर कंबर असलेल्या सुभगे, आता मी विष्णूच्या तेजस्वी आणि अद्भुत लीला तुला सांगतो, त्या सर्व तू लक्ष देऊन ऐक.

आसीत् कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविशिष्टं मनोरमम् ।। १०.

कृतयुगात सुप्रतीक नावाचा एक बलाढ्य राजा होता. त्याच्या दोन पत्नी होत्या, दोघीही एकसारख्या सुंदर आणि मनमोहक.

विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ।। १०.

त्या दोन स्त्रियांची नावे विद्युत्प्रभा आणि कान्तिमती अशी होती. राजाने खूप प्रयत्न केले, तरीही त्यांना मुलगा झाला नाही.

यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्तमे ।। १०.

त्या वेळी, सुप्रतीक राजाने चित्तरकूट या उत्तम पर्वतावर योग्य विधीने पवित्र आणि श्रेष्ठ ऋषी अत्रेय यांना प्रसन्न केले.

सक ऋषिस्तोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ।। १०.

राजाने दीर्घ काळ सेवा करून वर मागितल्यावर, अत्री ऋषींच्या पुत्र असलेल्या त्या ऋषीने प्रसन्न होऊन त्याला वर देण्याचे ठरवले.

तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ।। १०.

तेवढ्यात, महाबली इंद्रही आपल्या ऐरावत हत्तीवर बसून, देवांच्या सैन्यासह तिथे आला आणि गप्पच राहिला.

तं दृष्ट्वाऽन्तर्गतप्रीतिमप्रीतिं प्रीतवान् मुनिः । चुकोप देवराजाय शापमुग्रं ससर्ज ह ।। १०.

त्याला पाहून, ऋषीच्या मनात आनंद असला तरी बाहेरून नाराजी दिसली. त्यामुळे तो इंद्रावर रागावला आणि त्याला कठोर शाप दिला.

यस्मात् त्वया ममावज्ञा कृता मूढ दिवस्पते । ततस्त्वं चालितो राज्यादन्यलोके वसिष्यसि ।। १०.

हे मूढ देवराज, तू माझा अपमान केलास म्हणून, आता तू आपल्या राज्यातून खाली पाडला जाशील आणि दुसऱ्या लोकात राहशील.

एवमुक्त्वाऽपि कोपेन सुरेशं तं च भूपतिम् । उवाच राजन् पुत्रस्ते भविता दृढविक्रमः ।। १०.

असं रागाने इंद्राला बोलून, त्या ऋषीने राजालाही सांगितलं, 'राजा, तुझा मुलगा अत्यंत धैर्यवान आणि पराक्रमी होईल.'

इन्द्ररूपोपमः श्रीमानुद्यच्छस्त्रः प्रतापवान् । विद्याप्रभावकर्म्मज्ञः क्रूरकर्मा भविष्यति । दुर्जयोऽतिबली राजा एवमुक्त्वा गतो मुनिः ।। १०.

तो मुलगा इंद्रासारखा तेजस्वी, श्रीमंत, शस्त्रविद्येत पारंगत, विद्युत्प्रभेच्या कलेत निपुण आणि कृत्यांत कठोर असेल. पण तो कुणीही जिंकू शकणार नाही असा अतिशय बलाढ्य राजा होईल, असं सांगून ऋषी निघून गेला.

सोऽपि राजा सुप्रतीको भार्यायां गर्भमावहत् । विद्युत्प्रभायां धर्मज्ञः साऽपि काले त्वसूयत ।। १०.

मग सुप्रतीक राजाने धर्माने चालणाऱ्या विद्युत्प्रभा पत्नीच्या पोटी गर्भ धरण्यास लावलं. योग्य वेळी तिने पुत्रास जन्म दिला.

तस्याः पुत्रः समभवद् दुर्जयाख्यो महाबलः । जातकर्मादिसंस्कारं तस्य चक्रे मुनिः स्वयम् । (दुर्वासा नाम तपसो तस्य देहमकल्मषः ।। १०.

तिच्या पोटी दुर्जय नावाचा, अत्यंत बलाढ्य असा मुलगा झाला. त्या मुलाचे जन्मादि संस्कार स्वतः ऋषीने केले. तोच ऋषी म्हणजे देहशुद्ध, तपस्वी दुर्वासा होता.

) तस्य चेष्टेर्बलेनासौ मुनेः सौम्यो बभूव ह । वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः ।। १०.

त्या ऋषीच्या कृपेने तो मुलगा अत्यंत सौम्य झाला. त्याने वेद आणि शास्त्रांचा अर्थ जाणला, धर्मनिष्ठ आणि शुद्ध राहिला.

या द्वितीयाऽभवत् पत्नी तस्य राज्ञो महात्मनः । नाम्ना कीर्त्तिमती धन्या तस्याः पुत्रो बभूव ह । नाम्ना सुद्युम्न इत्येवं वेदवेदाङ्गपारगः ।। १०.

त्या महान राजाची दुसरी पत्नी कीर्तिमती नावाची होती, तीही भाग्यवान होती. तिच्या पोटी सुध्युम्न नावाचा पुत्र झाला, जो वेद आणि वेदांगात पारंगत होता.

अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः । सुप्रतीकः सुतं दृष्ट्वा दुर्जयं योग्यमन्तिके ।। १०.

नंतर बऱ्याच काळाने, श्रेष्ठ राजा सुप्रतीक याने दुर्जय हा राज्यासाठी योग्य आहे हे पाहून त्याला जवळ घेतलं.

आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली । चिन्तयामास राज्यार्थं दुर्जयं प्रति भामिनि ।। १०.

वाऱाणसीचा बलाढ्य राजा वयाने वृद्ध झाल्यावर, दुर्जयच्या दृष्टीने राज्याच्या कारभाराचा विचार करू लागला, हे सुभगे.

एवं संचिन्त्य धर्मात्मा तस्य राज्यं ददौ नृपः । स्वयं च चित्रकूटाख्यं पर्वतं स जगाम ह ।। १०.

असा विचार करून, धर्मात्मा राजाने दुर्जयला राज्य दिलं आणि स्वतः चित्तरकूट नावाच्या पर्वतावर गेला.

दुर्जयोऽपि महद्राज्यं हस्त्यश्वरथवाजिभिः । संयोज्य चिन्तयामास राज्यवृद्धिं प्रति प्रभुः ।। १०.

दुर्जयाने मोठं राज्य, हत्ती, घोडे, रथ आणि सैन्य मिळवल्यावर, त्याने राज्य वाढवण्याचा विचार केला.

एवं संचिन्त्य मेधावी हस्त्यश्वरथपत्तिभिः । समेतां वाहिनीं कृत्वा उत्तरां दिशमाश्रितः । तस्य चोत्तरतो देशाः सर्वे सिद्धा महात्मनः ।। १०.

असा विचार करून, त्या बुद्धिमानाने हत्ती, घोडे, रथ आणि पायदळ सैनिकांची मोठी फौज जमवली आणि उत्तरेकडे गेला. त्या महान सिद्ध पुरुषाच्या उत्तरेला असलेले सर्व प्रदेश त्याचेच होते.

भारताख्यमिदं वर्षं साधयित्वा सुदुर्जयः । ततः किंपुरुषं नाम वर्षं तेनापि साधितम् ।। १०.

भारतानावाचा हा अतिशय जिंकायला कठीण असा देश जिंकून, त्याने पुढे किम्पुरुष नावाचा प्रदेशही आपल्या ताब्यात घेतला.

ततः परतरं चान्यद्धरिवर्षं जिगाय सः । रम्यं हिरण्मयं चापि कुरुभद्राश्वमेव च । इलावृतं मेरुमध्यमेतत् सर्वं जिगाय सः ।। १०.

त्याच्या पुढे त्याने रम्य आणि सोन्यासारखा हरिवर्ष, कुरुभद्राश्व आणि मेरूच्या मध्यभागी असलेला इलावृत ह्या सर्व प्रदेशांवर विजय मिळवला.

जित्वा जम्ब्वाख्यमेतद्धि द्वीपं यावदसौ नृपः । जगाम देवराजानं जेतुं सर्वसुरान्वितम् ।। १०.

जांबू नावाचा द्वीप जिंकल्यावर, तो राजा सर्व देवतांसह असलेल्या देवराजावर विजय मिळवण्यासाठी पुढे गेला.

मेरुपर्वतमारुह्य देवगन्धर्वदानवान् । गुह्यकान् किं नरान् दैत्यांस्ततो ब्रह्मसुतो मुनिः । नारदो दुर्जयजयं देवराजाय शंसत ।। १०.

मेरू पर्वतावर जाऊन, ब्रह्मपुत्र ऋषी नारदांनी, दुर्जयाने देव, गंधर्व, दानव, गुह्यक, किन्नर आणि दैत्य यांच्यावर मिळवलेल्या विजयाची बातमी देवराजाला सांगितली.

तत इन्द्रस्त्वरायुक्तो लोकपालैः समन्वितः । जगाम दुर्जयं हन्तुं सोऽचिरेणास्त्रनिर्ज्जितम् । विहाय पर्वतं मेरुं मर्त्यलोकमिहागतः ।। १०.

तेव्हा इंद्र, लोकपालांसह, दुर्जयाचा नाश करण्यासाठी घाईने निघाला. अस्त्रांच्या जोरावर दुर्जयाने पटकन जिंकले होते. मेरू पर्वत सोडून तो मर्त्यलोकात आला.

पूर्वदेशे च देवेन्द्रो लोकपालैः समं प्रभुः । स्थितवांस्तस्य सुमहच्चरितं संभविष्यति ।। १०.

पूर्व दिशेला, इंद्र आणि लोकपाल तिथेच थांबले; त्यांच्या बाबतीत एक मोठी घटना घडणार होती.

दुर्जयश्च सुराञ्जित्वा यावत् प्रतिनिवर्त्तते । गन्धमादनपृष्ठे तु स्कन्धावारनिवेशनम् । कृत्वाऽवस्थितसंभारमागतं तापसौ तु तम् ।। १०.

दुर्जयाने देवांना जिंकून परत येताना, गंधमादन पर्वताच्या उतारावर छावणी थाटली, सर्व सामान व्यवस्थित ठेवले; तेव्हा दोन तपस्वी त्याच्याकडे आले.