वराहपुराणम्

द्वीपेषु चैव सर्वेषु वर्षेषु च मखैर्हरिम् । देवाः सत्रैर्महद्भिस्ते यजन्तः श्रद्धयाऽन्विताः । तोषयामासुरत्यर्थं स्वं पूज्यं कर्तुमीप्सवः ।। १०.

सर्व द्वीपांमध्ये आणि सर्व प्रदेशांत, देवांनी मोठ्या श्रद्धेने आणि मोठ्या यज्ञांनी हरिची पूजा केली, त्याला अत्यंत संतुष्ट करून आपला पूज्य बनवावा म्हणून.

एवं तोषयतां तेषां बहुवर्षसहस्त्रिकम् । काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ।। १०.

अशा प्रकारे, त्यांनी हजारो वर्षे त्याला संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. शेवटी, देव प्रसन्न होऊन त्यांच्या समोर प्रकट झाला.

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रो महागिरेः श्रृङ्गमिवोल्लिखंस्तदा । उवाच किं कार्यमथो सुरेशो ब्रूतां वरं देववरा वरं वः ।। १०.

अनेक हात, पोट, तोंड आणि डोळे असलेला, मोठ्या पर्वताच्या शिखरासारखा उंच, त्या वेळी देवांचा स्वामी म्हणाला: सांगा, काय करावे? हे देवश्रेष्ठ, तुमची इच्छा सांगा, वर मागा.

देवा ऊचुः । जयस्व गोविन्द महानुभाव त्वया वयं नाथ वरेण देवाः । मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्मान्भवते ह कश्चित् ।। १०.

देव म्हणाले: गोविंदा, महाशक्तिमान, तू जिंक. तुझ्या वरामुळेच आम्ही देव आहोत. मनुष्यलोकातही, तुझ्यावाचून दुसरा कोणीच नाही.

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । सर्वे भवन्तं शरणं गताः स्म कुरुष्व पूज्यानिह विश्वमूर्ते ।। १०.

रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वदेव, अश्विनीकुमार, मरुत आणि पितर — हे सर्व तुझ्या आश्रयाला आले आहेत, हे विश्वरूपा, आम्हाला इथे पूज्य कर.

एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः । करोमि सर्वान् वः पूज्यानित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ।। १०.

त्यांनी असे म्हटल्यावर, योगेश्वर हरिने सांगितले, 'मी तुम्हा सर्वांना पूज्य करीन,' आणि मग तो अदृश्य झाला.

देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम् । स्तुवन्तः परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः ।। १०.

देवही आपल्या चिरंतन निवासस्थानी परतले; आणि परमेश्वर, त्यांच्या स्तुतीने, त्रिविध रूप धारण केले.

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराध्य सात्त्विकं राजं तामसं च त्रिधा स्थितम् ।। १०.

अशा प्रकारे, त्रिविध जगाचा आधार बनून, महेश्वराने सत्त्व, रज आणि तम या तीन रूपांची पूजा केली.

सात्त्विकेन पठेद् वेदान् यजेद् यज्ञेन देवताः । आत्मनोऽवयवो भूत्वा राजसेनापि केशवः ।। १०.

सात्त्विक भावाने वेदांचे पठण करावे आणि यज्ञांनी देवांची पूजा करावी; केशव स्वतःच आपला एक भाग बनून राजस भावानेही कार्य करतो.

स कालरूपिणं रौद्रं प्रकृत्या शूलपाणिनम् । आत्मनो राजसीं मूर्तिं पूजयामास भक्तितः । तामसेनापि भावेन असुरेषु व्यवस्थितः ।। १०.

काळरूप, रौद्र स्वभावाचा आणि त्रिशूळधारी असलेला तो, भक्तीने आपल्या राजस मूर्तीची पूजा करतो; आणि तामस भावाने असुरांमध्ये राहतो.

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ।। १०.

अशा प्रकारे, त्रिविध जगाचा आधार बनून, महेश्वराने देवांची पूजा केली; त्यानंतर जगही त्रिविध झाले.

ब्रह्मविष्णुमहेशाननाम्ना गृह्य व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ।। १०.

ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश या नावांनी तो स्थिर झाला; आणि तो नारायण देव कृतयुगात सर्वश्रेष्ठ होता.

त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ।। १०.

त्रेतायुगात तो रुद्ररूप झाला; द्वापरात यज्ञमूर्ती झाला; आणि कलियुगात नारायण देव अनेक रूपांनी प्रकट झाला.

तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ।। १०.

सुंदर कंबर असलेल्या सुभगे, आता मी विष्णूच्या तेजस्वी आणि अद्भुत लीला तुला सांगतो, त्या सर्व तू लक्ष देऊन ऐक.

आसीत् कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविशिष्टं मनोरमम् ।। १०.

कृतयुगात सुप्रतीक नावाचा एक बलाढ्य राजा होता. त्याच्या दोन पत्नी होत्या, दोघीही एकसारख्या सुंदर आणि मनमोहक.

विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ।। १०.

त्या दोन स्त्रियांची नावे विद्युत्प्रभा आणि कान्तिमती अशी होती. राजाने खूप प्रयत्न केले, तरीही त्यांना मुलगा झाला नाही.

यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्तमे ।। १०.

त्या वेळी, सुप्रतीक राजाने चित्तरकूट या उत्तम पर्वतावर योग्य विधीने पवित्र आणि श्रेष्ठ ऋषी अत्रेय यांना प्रसन्न केले.

सक ऋषिस्तोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ।। १०.

राजाने दीर्घ काळ सेवा करून वर मागितल्यावर, अत्री ऋषींच्या पुत्र असलेल्या त्या ऋषीने प्रसन्न होऊन त्याला वर देण्याचे ठरवले.

तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ।। १०.

तेवढ्यात, महाबली इंद्रही आपल्या ऐरावत हत्तीवर बसून, देवांच्या सैन्यासह तिथे आला आणि गप्पच राहिला.

तं दृष्ट्वाऽन्तर्गतप्रीतिमप्रीतिं प्रीतवान् मुनिः । चुकोप देवराजाय शापमुग्रं ससर्ज ह ।। १०.

त्याला पाहून, ऋषीच्या मनात आनंद असला तरी बाहेरून नाराजी दिसली. त्यामुळे तो इंद्रावर रागावला आणि त्याला कठोर शाप दिला.

यस्मात् त्वया ममावज्ञा कृता मूढ दिवस्पते । ततस्त्वं चालितो राज्यादन्यलोके वसिष्यसि ।। १०.

हे मूढ देवराज, तू माझा अपमान केलास म्हणून, आता तू आपल्या राज्यातून खाली पाडला जाशील आणि दुसऱ्या लोकात राहशील.

एवमुक्त्वाऽपि कोपेन सुरेशं तं च भूपतिम् । उवाच राजन् पुत्रस्ते भविता दृढविक्रमः ।। १०.

असं रागाने इंद्राला बोलून, त्या ऋषीने राजालाही सांगितलं, 'राजा, तुझा मुलगा अत्यंत धैर्यवान आणि पराक्रमी होईल.'

इन्द्ररूपोपमः श्रीमानुद्यच्छस्त्रः प्रतापवान् । विद्याप्रभावकर्म्मज्ञः क्रूरकर्मा भविष्यति । दुर्जयोऽतिबली राजा एवमुक्त्वा गतो मुनिः ।। १०.

तो मुलगा इंद्रासारखा तेजस्वी, श्रीमंत, शस्त्रविद्येत पारंगत, विद्युत्प्रभेच्या कलेत निपुण आणि कृत्यांत कठोर असेल. पण तो कुणीही जिंकू शकणार नाही असा अतिशय बलाढ्य राजा होईल, असं सांगून ऋषी निघून गेला.

सोऽपि राजा सुप्रतीको भार्यायां गर्भमावहत् । विद्युत्प्रभायां धर्मज्ञः साऽपि काले त्वसूयत ।। १०.

मग सुप्रतीक राजाने धर्माने चालणाऱ्या विद्युत्प्रभा पत्नीच्या पोटी गर्भ धरण्यास लावलं. योग्य वेळी तिने पुत्रास जन्म दिला.

तस्याः पुत्रः समभवद् दुर्जयाख्यो महाबलः । जातकर्मादिसंस्कारं तस्य चक्रे मुनिः स्वयम् । (दुर्वासा नाम तपसो तस्य देहमकल्मषः ।। १०.

तिच्या पोटी दुर्जय नावाचा, अत्यंत बलाढ्य असा मुलगा झाला. त्या मुलाचे जन्मादि संस्कार स्वतः ऋषीने केले. तोच ऋषी म्हणजे देहशुद्ध, तपस्वी दुर्वासा होता.

) तस्य चेष्टेर्बलेनासौ मुनेः सौम्यो बभूव ह । वेदशास्त्रार्थविद्यायां पारगो धर्मवान् शुचिः ।। १०.

त्या ऋषीच्या कृपेने तो मुलगा अत्यंत सौम्य झाला. त्याने वेद आणि शास्त्रांचा अर्थ जाणला, धर्मनिष्ठ आणि शुद्ध राहिला.

या द्वितीयाऽभवत् पत्नी तस्य राज्ञो महात्मनः । नाम्ना कीर्त्तिमती धन्या तस्याः पुत्रो बभूव ह । नाम्ना सुद्युम्न इत्येवं वेदवेदाङ्गपारगः ।। १०.

त्या महान राजाची दुसरी पत्नी कीर्तिमती नावाची होती, तीही भाग्यवान होती. तिच्या पोटी सुध्युम्न नावाचा पुत्र झाला, जो वेद आणि वेदांगात पारंगत होता.

अथ कालेन महता स राजा राजसत्तमः । सुप्रतीकः सुतं दृष्ट्वा दुर्जयं योग्यमन्तिके ।। १०.

नंतर बऱ्याच काळाने, श्रेष्ठ राजा सुप्रतीक याने दुर्जय हा राज्यासाठी योग्य आहे हे पाहून त्याला जवळ घेतलं.

आत्मनो वृद्धभावं च वाराणस्याधिपो बली । चिन्तयामास राज्यार्थं दुर्जयं प्रति भामिनि ।। १०.

वाऱाणसीचा बलाढ्य राजा वयाने वृद्ध झाल्यावर, दुर्जयच्या दृष्टीने राज्याच्या कारभाराचा विचार करू लागला, हे सुभगे.