वराहपुराणम्

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। संभूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसंभवः ।। २.

तेव्हा, अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्माला मोठा राग आला. त्या रागातून त्याच्या मांडीवर एक बालक प्रकट झालं.

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ।। २.

ते बालक रडत होतं, ब्रह्माने त्याला थोपवलं. त्याने विचारलं, 'माझं नाव द्या.' तेव्हा ब्रह्माने त्याला 'रुद्र' हे नाव दिलं.

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ।। २.

त्यालाही सांगितलं, 'ही सृष्टी निर्माण कर.' पण तो शक्य न झाल्याने पाण्यात जाऊन तपश्चर्या करू लागला.

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् । वामे चैव तथाऽङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ।। २.

तो पाण्यात लीन असताना, ब्रह्माने आपल्या उजव्या अंगठ्यापासून दुसरा प्रजापती निर्माण केला आणि डाव्या अंगठ्यापासून त्याची पत्नी निर्माण केली.

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायंभुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ।। २.

त्या पत्नीपासून प्रभूने स्वयंभू मनूला जन्म दिला. अशा प्रकारे प्राचीन काळी ब्रह्माने प्रजांची सृष्टी केली.

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ।। २.

धरणी म्हणाली: हे देवाधिदेव, मला सविस्तरपणे आदिसृष्टी सांग. कल्पाच्या सुरुवातीला 'नारायण' नावाचा ब्रह्मा कसा प्रकट झाला तेही सांग.

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते श्रृणु ।। २.

श्रीभगवान म्हणाले: नारायणस्वरूप असलेल्या त्याने सर्व भूतांची सृष्टी केली. हे देवी, मी तुला हे सर्व सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ।। २.

मागील कल्प संपल्यावर, रात्री झोपेतून उठून, सत्त्वगुणाने भरलेला ब्रह्मा पाहतो तर सगळं जग रिकामं आहे.

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसंभवः ।। २.

नारायण हा सर्वोच्च, कोणाच्याही कल्पनेपलीकडचा, सर्वश्रेष्ठांचाही आद्य आहे. तो ब्रह्मस्वरूप, अनादि, सर्वांचा कारण आहे.

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ।। २.

इथे नारायणाबद्दल असा श्लोक सांगितला जातो: ब्रह्मस्वरूप असलेला तो देव जगाचा उत्पत्ती आणि लय आहे.

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ।। २.

'नारा' म्हणजे पाणी असं म्हटलं जातं. पाणी हे नराचे पुत्र आहेत. त्या पाण्याचं निवासस्थान आधी त्याचं होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ।। २.

कल्पाच्या सुरुवातीला, पूर्वीप्रमाणेच, तो सृष्टीचा विचार करत असताना, त्याच्यात अनाहारीपणे अज्ञानरूप अंधार प्रकट झाला.

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ।। २.

अंधार, मोह, मोठा मोह, तामिस्र, आणि अंध नावाचं — अशी पाच प्रकारची अज्ञानाची रूपं त्या महात्म्यात प्रकट झाली.

पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ।। २.

पंच प्रकारांनी निर्माण झालेली सृष्टी, ध्यानमग्न असताना, जाणीवेशिवाय होती; ती बाहेरून किंवा आतून प्रकट नव्हती, तिचं स्वरूप गुप्त होतं आणि ती स्थावर जीवांची होती. हीच मुख्य सृष्टी आहे, असं ज्ञानी लोकांनी ओळखावं.

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्त्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्त्रोतस्तु वै स्मृतः ।। २.

पुन्हा, त्या प्रभूने ध्यान करत असताना, दुसरी एक श्रेष्ठ सृष्टी निर्माण झाली; तिचा प्रवाह आडवा असल्यामुळे तिला 'तिर्यक्-स्रोत' असं म्हणतात.

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्त्रोतं चतुर्मुखः ।। २.

पशू वगैरे या सृष्टीत प्रसिद्ध आहेत; ते योग्य मार्गावरून भरकटतात. 'तिर्यक्-स्रोत' ही सृष्टीही निष्फळ आहे, असं चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने मानलं.

ऊर्ध्वस्त्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्त्तनः । ततोर्ध्वचारिणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ।। २.

'ऊर्ध्व-स्रोत' ही सृष्टी तीन प्रकारची असून, ती सत्त्वगुणी आणि धर्माचरण करणारी आहे; यातून देव उत्पन्न झाले, जे वरच्या दिशेने जातात आणि सर्व गर्भांतून जन्म घेतात.

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ।। २.

मग प्रजापतीने दुसरी सृष्टी निर्माण केली आणि पुन्हा विचार केला; मुख्य सृष्टीपासून आणि इतर सृष्टींपासून उत्पन्न झालेले हे जीव निष्फळ आहेत, असं त्याने ठरवलं.

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्त्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्त्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ।। २.

मग त्या प्रभूने 'अर्वाक्-स्रोत' या सृष्टीचा विचार केला; त्यात मानवांची उत्पत्ती झाली, आणि हे मानव फलदायी मानले जातात.

ते च प्रकाशबहुलास्तमोद्रिक्ता रजोधिकाः । तस्मात् तु दुखः बहुला भूयोभूयश्च कारिणः ।। २.

हे मानव प्रकाशाने भरलेले असले तरी, त्यांच्यात अज्ञान आणि राजोगुण अधिक आहे; म्हणून त्यांना दुःख अधिक भोगावं लागतं आणि ते वारंवार कर्म करतात.

इत्येते कथिताः सर्गाः षडेते सुभगे तव । प्रथमो महतः सर्गस्तन्मात्राणि द्वितीयकः ।। २.

हे शुभे, अशी ही सहा सृष्टी तुला सांगितली. पहिली महत्तत्त्वाची सृष्टी, दुसरी तन्मात्रांची सृष्टी.

वैकारिकस्तृतीयस्तु सर्गश्चैन्द्रियकः स्मृतः । इत्येष प्राकृतः सर्गः संभूतो बुद्धिपूर्वकः ।। २.

तिसरी वैकारिक सृष्टी, आणि चौथी इंद्रियांची सृष्टी म्हणून ओळखली जाते. अशी ही प्राकृत सृष्टी बुद्धीपूर्वक निर्माण झाली आहे.

मुख्यसर्गश्चतुर्थस्तु मुख्या वै स्थावराः स्मृताः । तिर्यक्स्त्रोतश्च यः प्रोक्तस्तैर्यक्स्त्रोतः स उच्यते ।। २.

चौथी मुख्य सृष्टी आहे, ज्यात स्थावर जीव मुख्य मानले जातात; आणि 'तिर्यक्-स्रोत' ही सृष्टी त्या जीवांमुळेच तशी ओळखली जाते.

तथोर्ध्वस्त्रोतसां श्रेष्ठः सप्तमः स तु मानवः । अष्टमोऽनुग्रहः सर्गः सात्त्विकस्तामसश्च सः ।। २.

तसंच, 'ऊर्ध्व-स्रोत' मधील श्रेष्ठ म्हणजे सातवी, म्हणजेच मानव सृष्टी; आठवी सृष्टी अनुग्रहाची असून, ती सत्त्वगुणी आणि तमोगुणी आहे.

पञ्चैते वैकृताः सर्गाः प्राकृतास्तु त्रयः स्मृताः । प्राकृतो वैकृतश्चैव कौमारो नवमः स्मृतः ।। २.

यापैकी पाच सृष्टी वैकृत, आणि तीन प्राकृत मानल्या जातात; नववी 'कौमार' सृष्टी ही प्राकृत आणि वैकृत दोन्ही आहे.

इत्येते वै समाख्याता नव सर्गाः प्रजापतेः । प्राकृता वैकृताश्चैव जगतो मूलहेतवः । इत्येते कथिताः सर्गाः किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ।। २.

अशी ही प्रजापतीची नऊ सृष्टी — प्राकृत आणि वैकृत — जगाच्या मूळ कारणीभूत आहेत, असं सांगितलं. तुला आणखी काय ऐकायचं आहे?

धरण्युवाच । नवधा सृष्टिरुत्पन्ना ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः । कथं सा ववृधे देव एतन्मे कथयाच्युत ।। २.

धरणी म्हणाली: ब्रह्मदेवाची, अव्यक्तातून जन्मलेली, नऊ प्रकारची सृष्टी निर्माण झाली आहे. हे देवा, ती कशी वाढली, ते मला सांग, अच्युत.

श्रीवराह उवाच । प्रथमं ब्रह्मणा सृष्टा रुद्राद्यास्तु तपोधनाः। सनकादयस्ततः सृष्टा मरीच्यादय एव च ।। २.

श्रीवराह म्हणाले: प्रथम ब्रह्मदेवाने तपस्वी रुद्र वगैरे निर्माण केले; त्यानंतर सनक वगैरे आणि मग मरीचि वगैरे ऋषी निर्माण केले.

मरीचिरत्रिश्च तथा अङ्गिराः पुलहः क्रतुः । पुलस्त्यश्च महातेजाः प्रचेता भृगुरेव च । नारदो दशमश्चैव वसिष्ठश्च महातपाः ।। २.

मरीचि, अत्री, अंगिरस, पुलह, क्रतु, तेजस्वी पुलस्त्य, प्रचेतस, भृगु, दहावा नारद, आणि महान तपस्वी वसिष्ठ — हे सर्व निर्माण झाले.