वराहपुराणम्

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ।। 9.

ज्यांना वेदांनी किंवा तर्काने समजता येत नाही, अशा नारायण मत्स्यरूपाला नमस्कार असो; सुंदर स्वर असणाऱ्या, विश्वरूप असणाऱ्या तुला नमस्कार; विद्या आणि निर्भयतेचं रूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ।। 9.

चंद्र, सूर्य आणि वायू यांच्या रूपात असणाऱ्या, सर्व जलांमध्ये वसणाऱ्या, सुंदर नेत्र असणाऱ्या तुला नमस्कार; विष्णू, आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत; मत्स्यरूप सोडून आम्हाला रक्षण कर.

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्त्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्ति देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्त्ति- स्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ।। 9.

अनंत रूप असणाऱ्या तुझ्यामुळे हे विश्व व्यापलेलं आहे; देवा, तुझ्याशिवाय इथे दुसरं काही आहे का? तू या विश्वापासून वेगळा नाहीस; आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत.

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शंभो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ।। 9.

आकाश, चंद्र, अग्नी आणि मन हे तुझ्या प्राचीन देहाचे रूप आहेत, कमलनयन; शंभो, आम्हाला क्षमा कर, जरी आमच्यात भक्ती नसलं तरी, कारण तुझ्यामुळेच हे जग उजळतं, देवाधिदेव.

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ।। 9.

हे तुझं दैवी रूप विरोधाभासी वाटतं—अतिशय भयंकर, पण गोड स्वर असलेलं, पर्वतासारखं; प्राचीन देवा, जगाचा आधार, अच्युत, प्रखर तेजस्वी, आम्हाला शांती दे.

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ।। 9.

आम्ही सर्वजण तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत. भीतीमुळे तुझे हे रूप आम्ही पाहत आहोत. या जगात, तुझ्यावाचून, जुने असे कोणतेही देहधारी अस्तित्व नाही.

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ।। 9.

त्यावेळी देवाची स्तुती झाल्यावर, पाण्यात असलेल्या त्या भगवंताने आपले रूप धारण केले आणि वेद, उपनिषद आणि इतर शास्त्रे घेतली.

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ।। 9.

भगवंत स्वतःच्या मूर्तीत असताना हे जग टिकून असते; तो अचल अवस्थेत असताना सर्वकाही त्यात विलीन होते, आणि बदलत्या अवस्थेत असताना जग वाढत जाते.

श्रीवराह उवाच । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं भगवान् लोकभावनः । विरराम ततः सृष्टिर्व्यवर्द्धत धरे तदा ।। १०.

श्रीवराह म्हणाले: सर्व जगांची निर्मिती करून, लोकांचे पालन करणारा भगवंत थांबला; त्यानंतर पृथ्वीवर सृष्टी फुलू लागली.

वृद्धायामथ सृष्टौ तु सर्वे देवाः पुरातनम् । नारायणाख्यं पुरुषं यजन्तो विविधैर्मखैः ।। १०.

सृष्टी वाढल्यानंतर, सर्व जुने देव विविध यज्ञांनी नारायण नावाच्या पुरुषाची पूजा करू लागले.

द्वीपेषु चैव सर्वेषु वर्षेषु च मखैर्हरिम् । देवाः सत्रैर्महद्भिस्ते यजन्तः श्रद्धयाऽन्विताः । तोषयामासुरत्यर्थं स्वं पूज्यं कर्तुमीप्सवः ।। १०.

सर्व द्वीपांमध्ये आणि सर्व प्रदेशांत, देवांनी मोठ्या श्रद्धेने आणि मोठ्या यज्ञांनी हरिची पूजा केली, त्याला अत्यंत संतुष्ट करून आपला पूज्य बनवावा म्हणून.

एवं तोषयतां तेषां बहुवर्षसहस्त्रिकम् । काले देवस्तदा तुष्टः प्रत्यक्षत्वं जगाम ह ।। १०.

अशा प्रकारे, त्यांनी हजारो वर्षे त्याला संतुष्ट करण्याचा प्रयत्न केला. शेवटी, देव प्रसन्न होऊन त्यांच्या समोर प्रकट झाला.

अनेकबाहूदरवक्त्रनेत्रो महागिरेः श्रृङ्गमिवोल्लिखंस्तदा । उवाच किं कार्यमथो सुरेशो ब्रूतां वरं देववरा वरं वः ।। १०.

अनेक हात, पोट, तोंड आणि डोळे असलेला, मोठ्या पर्वताच्या शिखरासारखा उंच, त्या वेळी देवांचा स्वामी म्हणाला: सांगा, काय करावे? हे देवश्रेष्ठ, तुमची इच्छा सांगा, वर मागा.

देवा ऊचुः । जयस्व गोविन्द महानुभाव त्वया वयं नाथ वरेण देवाः । मनुष्यलोकेऽपि भवन्तमाद्यं विहाय नास्मान्भवते ह कश्चित् ।। १०.

देव म्हणाले: गोविंदा, महाशक्तिमान, तू जिंक. तुझ्या वरामुळेच आम्ही देव आहोत. मनुष्यलोकातही, तुझ्यावाचून दुसरा कोणीच नाही.

रुद्रादित्या वसवो ये च साध्या विश्वेऽश्विनौ मरुतश्चोष्मपाश्च । सर्वे भवन्तं शरणं गताः स्म कुरुष्व पूज्यानिह विश्वमूर्ते ।। १०.

रुद्र, आदित्य, वसु, साध्य, विश्वदेव, अश्विनीकुमार, मरुत आणि पितर — हे सर्व तुझ्या आश्रयाला आले आहेत, हे विश्वरूपा, आम्हाला इथे पूज्य कर.

एवमुक्तस्तदा तैस्तु महायोगेश्वरो हरिः । करोमि सर्वान् वः पूज्यानित्युक्त्वाऽन्तरधीयत ।। १०.

त्यांनी असे म्हटल्यावर, योगेश्वर हरिने सांगितले, 'मी तुम्हा सर्वांना पूज्य करीन,' आणि मग तो अदृश्य झाला.

देवा अपि निजौकांसि गतवन्तः सनातनम् । स्तुवन्तः परमेशोऽपि त्रिविधं भावमास्थितः ।। १०.

देवही आपल्या चिरंतन निवासस्थानी परतले; आणि परमेश्वर, त्यांच्या स्तुतीने, त्रिविध रूप धारण केले.

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराध्य सात्त्विकं राजं तामसं च त्रिधा स्थितम् ।। १०.

अशा प्रकारे, त्रिविध जगाचा आधार बनून, महेश्वराने सत्त्व, रज आणि तम या तीन रूपांची पूजा केली.

सात्त्विकेन पठेद् वेदान् यजेद् यज्ञेन देवताः । आत्मनोऽवयवो भूत्वा राजसेनापि केशवः ।। १०.

सात्त्विक भावाने वेदांचे पठण करावे आणि यज्ञांनी देवांची पूजा करावी; केशव स्वतःच आपला एक भाग बनून राजस भावानेही कार्य करतो.

स कालरूपिणं रौद्रं प्रकृत्या शूलपाणिनम् । आत्मनो राजसीं मूर्तिं पूजयामास भक्तितः । तामसेनापि भावेन असुरेषु व्यवस्थितः ।। १०.

काळरूप, रौद्र स्वभावाचा आणि त्रिशूळधारी असलेला तो, भक्तीने आपल्या राजस मूर्तीची पूजा करतो; आणि तामस भावाने असुरांमध्ये राहतो.

एवं त्रिधा जगद्धाता भूत्वा देवान् महेश्वरः । आराधयामास ततो लोकोऽपि त्रिविधोऽभवत् ।। १०.

अशा प्रकारे, त्रिविध जगाचा आधार बनून, महेश्वराने देवांची पूजा केली; त्यानंतर जगही त्रिविध झाले.

ब्रह्मविष्णुमहेशाननाम्ना गृह्य व्यवस्थितः । स च नारायणो देवः कृते युगवरे प्रभुः ।। १०.

ब्रह्मा, विष्णु आणि महेश या नावांनी तो स्थिर झाला; आणि तो नारायण देव कृतयुगात सर्वश्रेष्ठ होता.

त्रेतायां रुद्ररूपस्तु द्वापरे यज्ञमूर्तिमान् । कलौ नारायणो देवो बहुरूपो व्यजायत ।। १०.

त्रेतायुगात तो रुद्ररूप झाला; द्वापरात यज्ञमूर्ती झाला; आणि कलियुगात नारायण देव अनेक रूपांनी प्रकट झाला.

तस्यादिकृत्ततो विष्णोश्चरितं भूरितेजसः । श्रृणुष्व सर्वं सुश्रोणि गदतो मम भामिनि ।। १०.

सुंदर कंबर असलेल्या सुभगे, आता मी विष्णूच्या तेजस्वी आणि अद्भुत लीला तुला सांगतो, त्या सर्व तू लक्ष देऊन ऐक.

आसीत् कृतयुगे राजा सुप्रतीको महाबलः । तस्य भार्याद्वयं चासीदविशिष्टं मनोरमम् ।। १०.

कृतयुगात सुप्रतीक नावाचा एक बलाढ्य राजा होता. त्याच्या दोन पत्नी होत्या, दोघीही एकसारख्या सुंदर आणि मनमोहक.

विद्युत्प्रभा कान्तिमती तयोरेते तु नामनी । तयोः पुत्रं समं राजा न लेभे यत्नवानपि ।। १०.

त्या दोन स्त्रियांची नावे विद्युत्प्रभा आणि कान्तिमती अशी होती. राजाने खूप प्रयत्न केले, तरीही त्यांना मुलगा झाला नाही.

यदा तदा मुनिश्रेष्ठमात्रेयं वीतकल्मषम् । तोषयामास विधिना चित्रकूटे नगोत्तमे ।। १०.

त्या वेळी, सुप्रतीक राजाने चित्तरकूट या उत्तम पर्वतावर योग्य विधीने पवित्र आणि श्रेष्ठ ऋषी अत्रेय यांना प्रसन्न केले.

सक ऋषिस्तोषितस्तेन दीर्घकालं वरार्थिना । वरं दिदित्सया यावदब्रवीदत्रिजो मुनिः ।। १०.

राजाने दीर्घ काळ सेवा करून वर मागितल्यावर, अत्री ऋषींच्या पुत्र असलेल्या त्या ऋषीने प्रसन्न होऊन त्याला वर देण्याचे ठरवले.

तावदिन्द्रोऽपि करिणा गतः पार्श्वेन तस्य ह । देवसैन्यैः परिवृतस्तूष्णीमेव महाबलः ।। १०.

तेवढ्यात, महाबली इंद्रही आपल्या ऐरावत हत्तीवर बसून, देवांच्या सैन्यासह तिथे आला आणि गप्पच राहिला.