वराहपुराणम्

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलीभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ।। 9.

जेव्हा ते त्या हलवलेल्या अवस्थेत स्थिर झाले, तेव्हा ब्रह्मांड उत्पन्न झाले; आणि जेव्हा ते विभागले गेले, तेव्हा भूर्लोकाची स्थापना झाली.

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ।। 9.

मधोमध अजून एक लोक प्रकट झाले, जे सूर्यासारखे तेजस्वी होते; त्या प्राचीन पुरुषाने ते व्यापले आणि कमळाच्या कोशात स्थिर झाले.

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ।। 9.

तोच नारायण, प्रजापतीसारख्या तेजाने, आपल्या नाभीतून 'अ' हा पहिला स्वर आणि 'ह' हा व्यंजन निर्माण केले.

अमूर्त्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ।। 9.

अमूर्त सृष्टीच्या वेळी, त्यांनी चारही दिशांना वेद सांगितले; ती सृष्टी करून, अमाप आत्म्याने पुन्हा आधाराचा विचार केला.

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन्महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ।। 9.

त्यांच्या ध्यानातून त्यांच्या डोळ्यांतून महान तेज प्रकट झाले; उजव्या डोळ्यातून अग्नीप्रमाणे, डाव्या डोळ्यातून चंद्रासारखे शीतल.

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ।। 9.

ते तेज पाहून, परमेश्वराने चंद्र आणि सूर्य निर्माण केले; मग प्राण निर्माण झाला आणि परमेश्वरापासून वायू उत्पन्न झाला.

स एव वायुर्भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर्जलं महत् ।। 9.

तोच वायू भगवंत आजही हृदयात सर्वत्र फिरतो; त्याच्यापासून अग्नी निर्माण झाला आणि अग्नीपासून महान पाणी उत्पन्न झाले.

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ।। 9.

तोच अग्नी म्हणजे ब्राह्मणांचं दिव्य तेज, सर्वश्रेष्ठ कारण आहे. त्याच्या बाहूंमधून त्यानं क्षत्रियांचं तेजही निर्माण केलं.

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ।। 9.

त्याच्या मांड्यांपासून वैश्यांना, पायांपासून शूद्रांना निर्माण केलं. त्यानंतर त्यानं यक्ष आणि राक्षस यांनाही उत्पन्न केलं.

चतुर्विधैस्तु भूर्लोकं भुवर्लोकं वियच्चरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ।। 9.

या चार प्रकारच्या जीवांनी त्यानं पृथ्वी लोक भरला, आकाशात फिरणाऱ्या जीवांनी भुवर्लोक भरला आणि इतर देवतांनी स्वर्गलोक पूर्ण केला.

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ।। 9.

महर्लोक त्यानं त्या त्या जीवांनी आणि सनकादी ऋषींनी भरला; त्यानंतर जनलोक वैराज जीवांनी पूर्ण केला.

तपोलोकं ततो देवस्तपोनिष्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ।। 9.

त्यानंतर त्या देवानं तपश्चर्येला समर्पित असणाऱ्यांनी तपोलोक भरला; आणि मृत्यूपासून मुक्त असणाऱ्या देवांनी सत्यलोक भरला.

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ।। 9.

अशी सृष्टी निर्माण करून, भूतांचा जनक असलेला परमेश्वर, आपल्या कल्प नावाच्या कालचक्रात जागा राहतो.

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ।। 9.

त्या जगात, भूर्लोक, भुवर्लोक आणि स्वर्लोक अशी तिन्ही लोकं जन्म घेतात; यात काहीही शंका नाही.

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रै लोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ।। 9.

कल्पाच्या शेवटी जेव्हा देव झोपतो, तेव्हा ती त्याची रात्र मानली जाते; तेव्हा हे त्रैलोक्य जणू निद्रिस्त होऊन संहारात विलीन होतं.

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ।। 9.

ती रात्र संपल्यावर, कमलासारख्या डोळ्यांचा तो उठला आणि त्या चारही वेदांचा आणि त्यांच्या मातांचा विचार करू लागला; पण विचार करूनही, देवाधिदेवांना ते वेद सापडले नाहीत.

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ।। 9.

लोकांचा मार्ग आणि स्थिती निर्माण करावी म्हणून, निद्रेमुळे निर्माण झालेल्या अज्ञानामुळे गोंधळून, देवाधिदेव मनात म्हणाला, 'इथे वेद नाहीत.'

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्ट्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ।। 9.

मग, आपल्या जलरूपात ते वेद विलीन झालेले पाहून, देवांचा स्वामी त्यांना पुन्हा मिळवण्यासाठी, 'माझं मत्स्य रूप घ्यावं,' असं ठरवून पाण्यात गेला.

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ।। 9.

असं ध्यान करताच, एक महान मत्स्य ताबडतोब प्रकट झाला; आणि देव पाण्यात शिरला, जणू सगळं पाणी हालवतो आहे असं वाटलं.

तस्मिन् प्रविष्टे सहसा जलं तु महामहीधृग्वपुषि प्रकाशम् । मात्स्यं गते देववरे महोदधिं हरिं स्तवैस्तुष्टुवुरुद्धृतक्षितिम् ।। 9.

तो पाण्यात शिरताच, त्या महान पृथ्वीधारण करणाऱ्या रूपामुळे पाणी उजळून गेलं; देवश्रेष्ठ मत्स्यरूप घेऊन महासागरात गेला, तेव्हा देवांनी पृथ्वी धारण करणाऱ्या हरिचं स्तोत्रांनी स्तवन केलं.

नमोऽस्तु वेदान्तरगाप्रतर्क्य नमोऽस्तु नारायण मत्स्यरूप । नमोऽस्तु ते सुस्वर विश्वमूर्त्ते नमोऽस्तु विद्याद्वयरूपधारिन् ।। 9.

ज्यांना वेदांनी किंवा तर्काने समजता येत नाही, अशा नारायण मत्स्यरूपाला नमस्कार असो; सुंदर स्वर असणाऱ्या, विश्वरूप असणाऱ्या तुला नमस्कार; विद्या आणि निर्भयतेचं रूप धारण करणाऱ्या तुला नमस्कार.

नमोऽस्तु चन्द्रार्कमरुत्स्वरूप जलान्तविश्वस्थित चारुनेत्र । नमोऽस्तु विष्णोः शरणं व्रजामः प्रपाहि नो मत्स्यतनुं विहाय ।। 9.

चंद्र, सूर्य आणि वायू यांच्या रूपात असणाऱ्या, सर्व जलांमध्ये वसणाऱ्या, सुंदर नेत्र असणाऱ्या तुला नमस्कार; विष्णू, आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत; मत्स्यरूप सोडून आम्हाला रक्षण कर.

त्वया ततं विश्वमनन्तमूर्त्ते पृथग्गते किञ्चिदिहास्ति देव । भवान् न चास्य व्यतिरिक्तमूर्त्ति- स्त्वत्तो वयं ते शरणं प्रपन्नाः ।। 9.

अनंत रूप असणाऱ्या तुझ्यामुळे हे विश्व व्यापलेलं आहे; देवा, तुझ्याशिवाय इथे दुसरं काही आहे का? तू या विश्वापासून वेगळा नाहीस; आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत.

खात्मेन्दुवह्निश्च मनश्च रूपं पुराणमूर्त्तेस्तव चाब्जनेत्र । क्षमस्व शंभो यदि भक्तिहीनं त्वया जगद्भासति देवदेव ।। 9.

आकाश, चंद्र, अग्नी आणि मन हे तुझ्या प्राचीन देहाचे रूप आहेत, कमलनयन; शंभो, आम्हाला क्षमा कर, जरी आमच्यात भक्ती नसलं तरी, कारण तुझ्यामुळेच हे जग उजळतं, देवाधिदेव.

विरुद्धमेतत् तव देवरूपं सुभीषणं सुस्वनमद्रितुल्यम् । पुराण देवेश जगन्निवास शमं प्रयाह्यच्युत तीव्रभानो ।। 9.

हे तुझं दैवी रूप विरोधाभासी वाटतं—अतिशय भयंकर, पण गोड स्वर असलेलं, पर्वतासारखं; प्राचीन देवा, जगाचा आधार, अच्युत, प्रखर तेजस्वी, आम्हाला शांती दे.

वयं हि सर्वे शरणं प्रपन्ना भयाच्च ते रूपमिदं प्रपश्य । लोके समस्तं भवता विना तु न विद्यते देहगतं पुराणम् ।। 9.

आम्ही सर्वजण तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत. भीतीमुळे तुझे हे रूप आम्ही पाहत आहोत. या जगात, तुझ्यावाचून, जुने असे कोणतेही देहधारी अस्तित्व नाही.

एवं स्तुतस्तदा देवो जलस्थान् जगृहे च सः । वेदान् सोपनिषच्छास्त्रानन्तःस्थं रूपमास्थितः ।। 9.

त्यावेळी देवाची स्तुती झाल्यावर, पाण्यात असलेल्या त्या भगवंताने आपले रूप धारण केले आणि वेद, उपनिषद आणि इतर शास्त्रे घेतली.

यावत्स्वमूर्तिर्भगवांस्तावदेव जगत् त्विदम् । कूटस्थे तल्लयं याति विकृतिस्थे विवर्द्धते ।। 9.

भगवंत स्वतःच्या मूर्तीत असताना हे जग टिकून असते; तो अचल अवस्थेत असताना सर्वकाही त्यात विलीन होते, आणि बदलत्या अवस्थेत असताना जग वाढत जाते.

श्रीवराह उवाच । एवं सृष्ट्वा जगत्सर्वं भगवान् लोकभावनः । विरराम ततः सृष्टिर्व्यवर्द्धत धरे तदा ।। १०.

श्रीवराह म्हणाले: सर्व जगांची निर्मिती करून, लोकांचे पालन करणारा भगवंत थांबला; त्यानंतर पृथ्वीवर सृष्टी फुलू लागली.