वराहपुराणम्

भवे भवे यश्च ससर्ज्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयते- ऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ।। ८.

प्रत्येक सृष्टीच्या काळात जे जीवांची निर्मिती करतात, ज्यांच्यापासून हे चराचर जग जन्माला येते, आणि जेव्हा रुद्राचा आत्मा त्यात प्रवेशतो तेव्हा ज्यांच्यात सर्व जग विलीन होते — त्यांनाच हरि, विष्णू आणि हर असे म्हणतात.

खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्करा जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ।। ८.

ज्यांच्यापासून आकाश, चंद्र, पृथ्वी, वारा, अग्नी, सूर्य आणि पाणी या सर्व रूपांनी उत्पन्न होतात — ते सनातन, अद्भुत रूप धारण करणारे, सर्वदा कल्याण करणारे भगवंत विष्णू मला नेहमीच शुभ घडवोत.

धरण्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। 9.

धरणी म्हणाली — प्रभो, कृतयुगाच्या सुरुवातीला विश्वरूप नारायणांनी काय केले होते? ते सर्व सत्याने मला ऐकायचे आहे.

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत् किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ।। 9.

श्रीवराह म्हणाले — सुरुवातीला फक्त नारायणच होते; हरींपलीकडे काहीच नव्हते. ते एकटेच आनंदात होते, पण स्वतःच्या इच्छेने काही कृती केली नाही.

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ।। 9.

त्यांना दुसऱ्याची इच्छा झाली, तेव्हा त्यांच्या बुद्धी आणि आत्म्यापासून एक विचार उत्पन्न झाला; त्याला 'असू' असे नाव दिले गेले आणि तो क्षणभर सूर्यासारखा तेजस्वी दिसला.

तस्या अपि द्विधा भूता चिन्ताऽभूद ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिता ।। 9.

त्या विचारानेही दोन भाग घेतले, आणि ती ब्रह्मज्ञान सांगणारी झाली; 'उमा' या नावाने जी ओळखली जाते, ती नेहमी माणसांमध्ये वास करते.

ओमित्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ।। 9.

ती एकाक्षरी 'ॐ' झाली आणि तिने ही पृथ्वी निर्माण केली; 'भूः' ने 'भुवः' निर्माण केले, आणि त्याने 'स्वः', मग 'महः' निर्माण केले.

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतं तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।। 9.

मग 'जन' आणि 'तप' असे निर्माण झाले आणि आत्मा त्यात विलीन झाला; हे सर्व जणू मण्यांची माळ जशी दोऱ्यावर ओवली जाते, तशी एकमेकांत गुंफलेले आहे.

जगत् प्रणवतो भूतं शून्यमेतत् स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ।। 9.

जेव्हा प्रपंच 'ॐ' ने प्रकट झाला आणि सर्व काही शून्य अवस्थेत होते, तेव्हा भगवंतांची जी मूर्ती होती — ती शंकरच स्वतः हरि होते.

शून्याँल्लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्त्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ।। 9.

ही सर्व लोकं रिकामी पाहून, श्रेष्ठ रूप निर्माण करण्याची इच्छा झाली; मग त्यांनी मनाचा प्रदेश हलवून, स्वतःच्या मापातून एक रूप घडवले.

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलीभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ।। 9.

जेव्हा ते त्या हलवलेल्या अवस्थेत स्थिर झाले, तेव्हा ब्रह्मांड उत्पन्न झाले; आणि जेव्हा ते विभागले गेले, तेव्हा भूर्लोकाची स्थापना झाली.

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ।। 9.

मधोमध अजून एक लोक प्रकट झाले, जे सूर्यासारखे तेजस्वी होते; त्या प्राचीन पुरुषाने ते व्यापले आणि कमळाच्या कोशात स्थिर झाले.

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ।। 9.

तोच नारायण, प्रजापतीसारख्या तेजाने, आपल्या नाभीतून 'अ' हा पहिला स्वर आणि 'ह' हा व्यंजन निर्माण केले.

अमूर्त्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ।। 9.

अमूर्त सृष्टीच्या वेळी, त्यांनी चारही दिशांना वेद सांगितले; ती सृष्टी करून, अमाप आत्म्याने पुन्हा आधाराचा विचार केला.

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन्महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ।। 9.

त्यांच्या ध्यानातून त्यांच्या डोळ्यांतून महान तेज प्रकट झाले; उजव्या डोळ्यातून अग्नीप्रमाणे, डाव्या डोळ्यातून चंद्रासारखे शीतल.

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ।। 9.

ते तेज पाहून, परमेश्वराने चंद्र आणि सूर्य निर्माण केले; मग प्राण निर्माण झाला आणि परमेश्वरापासून वायू उत्पन्न झाला.

स एव वायुर्भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर्जलं महत् ।। 9.

तोच वायू भगवंत आजही हृदयात सर्वत्र फिरतो; त्याच्यापासून अग्नी निर्माण झाला आणि अग्नीपासून महान पाणी उत्पन्न झाले.

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ।। 9.

तोच अग्नी म्हणजे ब्राह्मणांचं दिव्य तेज, सर्वश्रेष्ठ कारण आहे. त्याच्या बाहूंमधून त्यानं क्षत्रियांचं तेजही निर्माण केलं.

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ।। 9.

त्याच्या मांड्यांपासून वैश्यांना, पायांपासून शूद्रांना निर्माण केलं. त्यानंतर त्यानं यक्ष आणि राक्षस यांनाही उत्पन्न केलं.

चतुर्विधैस्तु भूर्लोकं भुवर्लोकं वियच्चरैः । भूतैः स्वर्मार्गगैरन्यैः स्वर्लोकं समपूरयत् ।। 9.

या चार प्रकारच्या जीवांनी त्यानं पृथ्वी लोक भरला, आकाशात फिरणाऱ्या जीवांनी भुवर्लोक भरला आणि इतर देवतांनी स्वर्गलोक पूर्ण केला.

महर्लोकं तथा तैस्तैर्भूतैश्च सनकादिभिः । जनोलोकं ततश्चैव वैराजैः समपूरयत् ।। 9.

महर्लोक त्यानं त्या त्या जीवांनी आणि सनकादी ऋषींनी भरला; त्यानंतर जनलोक वैराज जीवांनी पूर्ण केला.

तपोलोकं ततो देवस्तपोनिष्ठैरपूरयत् । अपुनर्मारकैर्देवैः सत्यलोकमपूरयत् ।। 9.

त्यानंतर त्या देवानं तपश्चर्येला समर्पित असणाऱ्यांनी तपोलोक भरला; आणि मृत्यूपासून मुक्त असणाऱ्या देवांनी सत्यलोक भरला.

सृष्टिं सृष्ट्वा तथा देवो भगवान् भूतभावनः । कल्पसंज्ञं स्वकं घस्त्रं जागर्ति परमेश्वरः ।। 9.

अशी सृष्टी निर्माण करून, भूतांचा जनक असलेला परमेश्वर, आपल्या कल्प नावाच्या कालचक्रात जागा राहतो.

तस्मिन् जगति भूर्लोको भुवर्लोकश्च जायते । स्वर्लोकश्च त्रयोऽप्येते जायन्ते नात्र संशयः ।। 9.

त्या जगात, भूर्लोक, भुवर्लोक आणि स्वर्लोक अशी तिन्ही लोकं जन्म घेतात; यात काहीही शंका नाही.

सुप्ते तु देवे कल्पान्ते तावती रात्रिरिष्यते । त्रै लोक्यमेतत् सुप्तं स्यात् तथोपप्लवतां गतम् ।। 9.

कल्पाच्या शेवटी जेव्हा देव झोपतो, तेव्हा ती त्याची रात्र मानली जाते; तेव्हा हे त्रैलोक्य जणू निद्रिस्त होऊन संहारात विलीन होतं.

ततो रात्र्यां व्यतीतायामुत्थितः कमलेक्षणः । चिन्तयामास तान् वेदान् मातरं च चतुर्ष्वपि । चिन्तयानः स देवेशस्तान् वेदान् नाध्यगच्छत ।। 9.

ती रात्र संपल्यावर, कमलासारख्या डोळ्यांचा तो उठला आणि त्या चारही वेदांचा आणि त्यांच्या मातांचा विचार करू लागला; पण विचार करूनही, देवाधिदेवांना ते वेद सापडले नाहीत.

लोकमार्गस्थितिं कर्त्तुं निद्राज्ञानेन मोहितः । चिन्तयामास देवेशो नात्र वेदा व्यवस्थिताः ।। 9.

लोकांचा मार्ग आणि स्थिती निर्माण करावी म्हणून, निद्रेमुळे निर्माण झालेल्या अज्ञानामुळे गोंधळून, देवाधिदेव मनात म्हणाला, 'इथे वेद नाहीत.'

ततः स्वमूर्तौ तोयाख्ये लीनान् दृष्ट्वा सुरेश्वरः । जिघृक्षुश्चिन्तयामास मत्स्यो भूत्वाविशज्जलम् ।। 9.

मग, आपल्या जलरूपात ते वेद विलीन झालेले पाहून, देवांचा स्वामी त्यांना पुन्हा मिळवण्यासाठी, 'माझं मत्स्य रूप घ्यावं,' असं ठरवून पाण्यात गेला.

एवं ध्यात्वा महामत्स्यस्तत्क्षणात् समजायत । विवेश च जलं देवः समन्तात् क्षोभयन्निव ।। 9.

असं ध्यान करताच, एक महान मत्स्य ताबडतोब प्रकट झाला; आणि देव पाण्यात शिरला, जणू सगळं पाणी हालवतो आहे असं वाटलं.