वराहपुराणम्

मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चितं तपोधन ।। ८.

माझी मुलगी, जी जीव मारणाऱ्याची पत्नी आहे, तुझ्या मुलाशी लग्न लावलं; त्यामुळे मोठं प्रायश्चित्त झालं, हे तपस्व्या.

एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ।। ८.

असं म्हणून तो उठला आणि त्या स्त्रीला शाप दिला — 'सासू आणि सून यांच्यात कधीच विश्वास राहू नये.'

मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ।। ८.

'आणि अशी सून कधीच होऊ नये जी सासूचं दीर्घायुष्य इच्छिते.' असं म्हणून तो व्याध आपल्या घरी निघून गेला, हे सुंदरिनी.

ततो देवान् पितॄन् भक्तया पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ।। ८.

मग त्या ज्ञानी पुरुषाने भक्तीने देव आणि पितरांची पूजा केली, आणि आपला मुलगा अर्जुनकाला वंशात स्थिर केला.

धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ।। ८.

तो धर्मनिष्ठ व्याध लवकरच त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असलेल्या पुरुषोत्तम तीर्थात गेला; तिथे एकाग्र मनाने तप केला आणि हे स्तोत्र वाचू लागला.

नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुशासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ।। ८.

मी त्या विष्णूला वंदन करतो, जो देवांचा शत्रू नष्ट करणारा आहे, ज्याच्या विशाल छातीवर लक्ष्मी वास करते, जो उत्तम राज्यकर्ता आहे, नीतीवानांचा परम ध्येय आहे, त्रिविक्रम आहे, मंदार पर्वत उचलणारा आहे आणि नेहमीच आहे.

दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ।। ८.

मी विष्णूला, दामोदराला वंदन करतो, ज्याने पृथ्वीला शोभा दिली, ज्याचं यश चंद्राच्या किरणांसारखं उजळ आहे, ज्याचं अंग भ्रमरासारखं काळं आहे, जो पृथ्वीला धारण करणारा, नरकाचा शत्रू, श्रेष्ठ लोकांनी स्तुत्य, सर्वांचा आधार, जनार्दन आहे.

(नरं नृसिंहं हरिमीश्वरं प्रभुं त्रिधामनामानमनन्तवर्चसम् । सुसंस्कृतास्यं शरणं नरोत्तमं व्रजामि देवं सततं तमच्युतम् ।। ८.४३ (१)) त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ।। ८.

(हतौ पुराणौ मधुकैटभावुभौ बिभर्त्ति च क्ष्मां शिरसा सदा हि सः । यथा स्तुतो मे प्रसभं सनातनो दधातु विष्णुः सुखमूर्जितं मम ।। ८.४४ (१)) महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्चितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्षयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ।। ८.

मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ।। ८.

ज्यांच्या मायेमुळे हे तीनही जग विणले गेले आहे, जसा एकाच अग्नीने सर्व चराचर व्यापले जाते, आणि जे स्वतः सर्व चराचरामध्ये सर्वत्र आहेत — ते विश्वाचे स्वामी विष्णू माझे कायमचे आश्रय असावेत.

भवे भवे यश्च ससर्ज्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयते- ऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ।। ८.

प्रत्येक सृष्टीच्या काळात जे जीवांची निर्मिती करतात, ज्यांच्यापासून हे चराचर जग जन्माला येते, आणि जेव्हा रुद्राचा आत्मा त्यात प्रवेशतो तेव्हा ज्यांच्यात सर्व जग विलीन होते — त्यांनाच हरि, विष्णू आणि हर असे म्हणतात.

खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्करा जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ।। ८.

ज्यांच्यापासून आकाश, चंद्र, पृथ्वी, वारा, अग्नी, सूर्य आणि पाणी या सर्व रूपांनी उत्पन्न होतात — ते सनातन, अद्भुत रूप धारण करणारे, सर्वदा कल्याण करणारे भगवंत विष्णू मला नेहमीच शुभ घडवोत.

धरण्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। 9.

धरणी म्हणाली — प्रभो, कृतयुगाच्या सुरुवातीला विश्वरूप नारायणांनी काय केले होते? ते सर्व सत्याने मला ऐकायचे आहे.

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत् किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ।। 9.

श्रीवराह म्हणाले — सुरुवातीला फक्त नारायणच होते; हरींपलीकडे काहीच नव्हते. ते एकटेच आनंदात होते, पण स्वतःच्या इच्छेने काही कृती केली नाही.

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ।। 9.

त्यांना दुसऱ्याची इच्छा झाली, तेव्हा त्यांच्या बुद्धी आणि आत्म्यापासून एक विचार उत्पन्न झाला; त्याला 'असू' असे नाव दिले गेले आणि तो क्षणभर सूर्यासारखा तेजस्वी दिसला.

तस्या अपि द्विधा भूता चिन्ताऽभूद ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिता ।। 9.

त्या विचारानेही दोन भाग घेतले, आणि ती ब्रह्मज्ञान सांगणारी झाली; 'उमा' या नावाने जी ओळखली जाते, ती नेहमी माणसांमध्ये वास करते.

ओमित्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ।। 9.

ती एकाक्षरी 'ॐ' झाली आणि तिने ही पृथ्वी निर्माण केली; 'भूः' ने 'भुवः' निर्माण केले, आणि त्याने 'स्वः', मग 'महः' निर्माण केले.

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतं तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।। 9.

मग 'जन' आणि 'तप' असे निर्माण झाले आणि आत्मा त्यात विलीन झाला; हे सर्व जणू मण्यांची माळ जशी दोऱ्यावर ओवली जाते, तशी एकमेकांत गुंफलेले आहे.

जगत् प्रणवतो भूतं शून्यमेतत् स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ।। 9.

जेव्हा प्रपंच 'ॐ' ने प्रकट झाला आणि सर्व काही शून्य अवस्थेत होते, तेव्हा भगवंतांची जी मूर्ती होती — ती शंकरच स्वतः हरि होते.

शून्याँल्लोकानिमान् दृष्ट्वा सिसृक्षुर्मूर्त्तिमुत्तमाम् । क्षोभयित्वा मनोधाम तत्राकारः स्वमात्रतः ।। 9.

ही सर्व लोकं रिकामी पाहून, श्रेष्ठ रूप निर्माण करण्याची इच्छा झाली; मग त्यांनी मनाचा प्रदेश हलवून, स्वतःच्या मापातून एक रूप घडवले.

स्थितस्तस्मिन् यदा क्षुब्धे ब्रह्माण्डमभवत्तदा । तस्मिंस्तु शकलीभूते भूर्लोकं च व्यवस्थितम् ।। 9.

जेव्हा ते त्या हलवलेल्या अवस्थेत स्थिर झाले, तेव्हा ब्रह्मांड उत्पन्न झाले; आणि जेव्हा ते विभागले गेले, तेव्हा भूर्लोकाची स्थापना झाली.

अपरं भुवनं प्रायान्मध्ये भास्करसन्निभम् । पुराणपुरुषो व्याप्य पद्मकोशे व्यवस्थितः ।। 9.

मधोमध अजून एक लोक प्रकट झाले, जे सूर्यासारखे तेजस्वी होते; त्या प्राचीन पुरुषाने ते व्यापले आणि कमळाच्या कोशात स्थिर झाले.

स हि नारायणो देवः प्राजापत्येन तेजसा । अकाराद्यं स्वरं नाभ्यां हलं च विससर्ज ह ।। 9.

तोच नारायण, प्रजापतीसारख्या तेजाने, आपल्या नाभीतून 'अ' हा पहिला स्वर आणि 'ह' हा व्यंजन निर्माण केले.

अमूर्त्तसृष्टौ शास्त्राणि उदगायत् तदा दिशः । सुष्ट्वा पुनरमेयात्मा चिन्तयामास धारणम् ।। 9.

अमूर्त सृष्टीच्या वेळी, त्यांनी चारही दिशांना वेद सांगितले; ती सृष्टी करून, अमाप आत्म्याने पुन्हा आधाराचा विचार केला.

तस्य चिन्तयतो नेत्रात् तेजः समभवन्महत् । दक्षिणं वह्निसङ्काशं वामं तुहिनसन्निभम् ।। 9.

त्यांच्या ध्यानातून त्यांच्या डोळ्यांतून महान तेज प्रकट झाले; उजव्या डोळ्यातून अग्नीप्रमाणे, डाव्या डोळ्यातून चंद्रासारखे शीतल.

तं दृष्ट्वा चन्द्रसूर्यौ तु कल्पितौ परमेष्ठिना । ततः प्राणः समुत्तस्थौ वायुश्च परमेष्ठिनः ।। 9.

ते तेज पाहून, परमेश्वराने चंद्र आणि सूर्य निर्माण केले; मग प्राण निर्माण झाला आणि परमेश्वरापासून वायू उत्पन्न झाला.

स एव वायुर्भगवान् योऽद्यापि हृदिगो विभुः । तस्माद् वह्निः समुत्तस्थौ तस्मादग्नेर्जलं महत् ।। 9.

तोच वायू भगवंत आजही हृदयात सर्वत्र फिरतो; त्याच्यापासून अग्नी निर्माण झाला आणि अग्नीपासून महान पाणी उत्पन्न झाले.

य एवाग्निः स वै तेजो ब्राह्मं परमकारणम् । बाहुभ्यामप्यसौ तेजः क्षात्रं तेजः ससर्ज ह ।। 9.

तोच अग्नी म्हणजे ब्राह्मणांचं दिव्य तेज, सर्वश्रेष्ठ कारण आहे. त्याच्या बाहूंमधून त्यानं क्षत्रियांचं तेजही निर्माण केलं.

ऊरुभ्यामपि वैश्यांश्च पद्भ्यां शूद्रांस्तथा विभुः । ततस्तु ससृजे यक्षान् राक्षसांश्च तथा विभुः ।। 9.

त्याच्या मांड्यांपासून वैश्यांना, पायांपासून शूद्रांना निर्माण केलं. त्यानंतर त्यानं यक्ष आणि राक्षस यांनाही उत्पन्न केलं.