वराहपुराणम्

(उप्ताः सहस्त्रतां यान्ति प्रतिसंवत्सरं मुने ।) ।। ८.२६ (१)।। अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत् पितृभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ।। ८.

हे प्राणी दरवर्षी हजारोंनी वाढवले जातात, हे मुनी. मी मात्र माझ्या कुटुंबासाठी रोज फक्त एक प्राणी जंगलात मारतो; तो नीट शिजवून पितरांना अर्पण करून मग कुटुंबासह खातो.

त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभोज्यं तन्मतं मम ।। ८.

पण तू आणि तुझं कुटुंब, आपले लोक घेऊन, अनेक जीव मारून, नेहमी जे अन्न खातोस ते खाण्यायोग्य नाही; माझं असं मत आहे.

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ।। ८.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने सर्व वनस्पती आणि औषधी निर्माण केल्या; वेद असं सांगतो की त्या यज्ञासाठी प्राण्यांनी खाव्यात.

दिव्यो भौतस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ।। ८.

दैवी, भौतिक, पितृ, मानवी आणि ब्राह्मण — हे पाच महायज्ञ ब्रह्मदेवाने प्राचीन काळी स्थापले.

ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ।। ८.

हे सर्व ब्राह्मणांच्या आणि इतरांच्या कल्याणासाठी निर्माण केलं; इतर वर्णांसाठीचे शुभ कर्म ब्राह्मणांनीच केले जातात.

एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैके मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तृणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ।। ८.

जर हा क्रम पाळला गेला, तर अन्न शुद्ध होतं; नाहीतर हे तांदूळसुद्धा देणाऱ्याला आणि खाणाऱ्याला प्राण्यांच्या मांसासारखेच मानले जातात — ते मोठं मांस समजावं.

मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ।। ८.

मी तुला माझी कन्या, देवतुल्य रूप असलेली, पुत्रासाठी दिली; पण ती, जी तुझी पत्नी म्हणून ओळखली जाते, ती जीव मारणाऱ्याची मुलगी आहे.

अतोऽर्थमागतोऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ।। ८.

म्हणून मी तुझ्या घरी आलोय, तुझं वर्तन, देवपूजा आणि पाहुण्यांना दिलं जाणारं तर्पण पाहण्यासाठी.

एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद् गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ।। ८.

पण इथे यापैकी एकही गोष्ट होत नाही; म्हणून मी या घरातून निघून जाण्याची इच्छा करतो, कारण मला पितरांसाठी श्राद्ध करायचं आहे.

स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ।। ८.

मी स्वतःच्या घरी पितरांसाठी म्हणून खात नाही; मी व्याध आहे, जीव मारणारा आहे, पण तू जगाला त्रास देणारा नाहीस.

मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चितं तपोधन ।। ८.

माझी मुलगी, जी जीव मारणाऱ्याची पत्नी आहे, तुझ्या मुलाशी लग्न लावलं; त्यामुळे मोठं प्रायश्चित्त झालं, हे तपस्व्या.

एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ।। ८.

असं म्हणून तो उठला आणि त्या स्त्रीला शाप दिला — 'सासू आणि सून यांच्यात कधीच विश्वास राहू नये.'

मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ।। ८.

'आणि अशी सून कधीच होऊ नये जी सासूचं दीर्घायुष्य इच्छिते.' असं म्हणून तो व्याध आपल्या घरी निघून गेला, हे सुंदरिनी.

ततो देवान् पितॄन् भक्तया पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ।। ८.

मग त्या ज्ञानी पुरुषाने भक्तीने देव आणि पितरांची पूजा केली, आणि आपला मुलगा अर्जुनकाला वंशात स्थिर केला.

धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ।। ८.

तो धर्मनिष्ठ व्याध लवकरच त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असलेल्या पुरुषोत्तम तीर्थात गेला; तिथे एकाग्र मनाने तप केला आणि हे स्तोत्र वाचू लागला.

नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुशासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ।। ८.

मी त्या विष्णूला वंदन करतो, जो देवांचा शत्रू नष्ट करणारा आहे, ज्याच्या विशाल छातीवर लक्ष्मी वास करते, जो उत्तम राज्यकर्ता आहे, नीतीवानांचा परम ध्येय आहे, त्रिविक्रम आहे, मंदार पर्वत उचलणारा आहे आणि नेहमीच आहे.

दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ।। ८.

मी विष्णूला, दामोदराला वंदन करतो, ज्याने पृथ्वीला शोभा दिली, ज्याचं यश चंद्राच्या किरणांसारखं उजळ आहे, ज्याचं अंग भ्रमरासारखं काळं आहे, जो पृथ्वीला धारण करणारा, नरकाचा शत्रू, श्रेष्ठ लोकांनी स्तुत्य, सर्वांचा आधार, जनार्दन आहे.

(नरं नृसिंहं हरिमीश्वरं प्रभुं त्रिधामनामानमनन्तवर्चसम् । सुसंस्कृतास्यं शरणं नरोत्तमं व्रजामि देवं सततं तमच्युतम् ।। ८.४३ (१)) त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ।। ८.

(हतौ पुराणौ मधुकैटभावुभौ बिभर्त्ति च क्ष्मां शिरसा सदा हि सः । यथा स्तुतो मे प्रसभं सनातनो दधातु विष्णुः सुखमूर्जितं मम ।। ८.४४ (१)) महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्चितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्षयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ।। ८.

मायाततं येन जगत्त्रयं कृतं यथाग्निनैकेन ततं चराचरम् । चराचरस्य स्वयमेव सर्वतः स मेऽस्तु विष्णुः शरणं जगत्पतिः ।। ८.

ज्यांच्या मायेमुळे हे तीनही जग विणले गेले आहे, जसा एकाच अग्नीने सर्व चराचर व्यापले जाते, आणि जे स्वतः सर्व चराचरामध्ये सर्वत्र आहेत — ते विश्वाचे स्वामी विष्णू माझे कायमचे आश्रय असावेत.

भवे भवे यश्च ससर्ज्ज कं ततो जगत् प्रसूतं सचराचरं त्विदम् । ततश्च रुद्रात्मवति प्रलीयते- ऽन्वतो हरिर्विष्णुहरस्तथोच्यते ।। ८.

प्रत्येक सृष्टीच्या काळात जे जीवांची निर्मिती करतात, ज्यांच्यापासून हे चराचर जग जन्माला येते, आणि जेव्हा रुद्राचा आत्मा त्यात प्रवेशतो तेव्हा ज्यांच्यात सर्व जग विलीन होते — त्यांनाच हरि, विष्णू आणि हर असे म्हणतात.

खात्मेन्दुपृथ्वीपवनाग्निभास्करा जलं च यस्य प्रभवन्ति मूर्त्तयः । स सर्वदा मे भगवान् सनातनो ददातु शं विष्णुरचिन्त्यरूपधृक् ।। ८.

ज्यांच्यापासून आकाश, चंद्र, पृथ्वी, वारा, अग्नी, सूर्य आणि पाणी या सर्व रूपांनी उत्पन्न होतात — ते सनातन, अद्भुत रूप धारण करणारे, सर्वदा कल्याण करणारे भगवंत विष्णू मला नेहमीच शुभ घडवोत.

धरण्युवाच । आदौ कृतयुगे नाथ किं कृतं विश्वमूर्त्तिना । नारायणेन तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ।। 9.

धरणी म्हणाली — प्रभो, कृतयुगाच्या सुरुवातीला विश्वरूप नारायणांनी काय केले होते? ते सर्व सत्याने मला ऐकायचे आहे.

श्रीवराह उवाच । पूर्वं नारायणस्त्वेको नासीत् किञ्चिद्धरेः परम् । सैक एव रतिं लेभे नैव स्वच्छन्दकर्मकृत् ।। 9.

श्रीवराह म्हणाले — सुरुवातीला फक्त नारायणच होते; हरींपलीकडे काहीच नव्हते. ते एकटेच आनंदात होते, पण स्वतःच्या इच्छेने काही कृती केली नाही.

तस्य द्वितीयमिच्छन्तश्चिन्ता बुद्ध्यात्मिका बभौ । असावित्येव संज्ञाया क्षणं भास्करसन्निभा ।। 9.

त्यांना दुसऱ्याची इच्छा झाली, तेव्हा त्यांच्या बुद्धी आणि आत्म्यापासून एक विचार उत्पन्न झाला; त्याला 'असू' असे नाव दिले गेले आणि तो क्षणभर सूर्यासारखा तेजस्वी दिसला.

तस्या अपि द्विधा भूता चिन्ताऽभूद ब्रह्मवादिनी । उमेति संज्ञया यत्तत्सदा मर्त्ये व्यवस्थिता ।। 9.

त्या विचारानेही दोन भाग घेतले, आणि ती ब्रह्मज्ञान सांगणारी झाली; 'उमा' या नावाने जी ओळखली जाते, ती नेहमी माणसांमध्ये वास करते.

ओमित्येकाक्षरीभूता ससर्जेमां महीं तदा । भूः ससर्ज भुवं सोऽपि स्वः ससर्ज ततो महः ।। 9.

ती एकाक्षरी 'ॐ' झाली आणि तिने ही पृथ्वी निर्माण केली; 'भूः' ने 'भुवः' निर्माण केले, आणि त्याने 'स्वः', मग 'महः' निर्माण केले.

ततश्च जन इत्येव तपश्चात्मा प्रलीयते । एतदोतं तथा प्रोतं सूत्रे मणिगणा इव ।। 9.

मग 'जन' आणि 'तप' असे निर्माण झाले आणि आत्मा त्यात विलीन झाला; हे सर्व जणू मण्यांची माळ जशी दोऱ्यावर ओवली जाते, तशी एकमेकांत गुंफलेले आहे.

जगत् प्रणवतो भूतं शून्यमेतत् स्थितं तदा । येयं मूर्तिर्भगवतः शंकरः स स्वयं हरिः ।। 9.

जेव्हा प्रपंच 'ॐ' ने प्रकट झाला आणि सर्व काही शून्य अवस्थेत होते, तेव्हा भगवंतांची जी मूर्ती होती — ती शंकरच स्वतः हरि होते.