वराहपुराणम्

एतच्छ्रुत्वा स धर्मात्मा धर्मव्याधो रुषान्वितः । मतङ्गस्य गृहं सोऽथ गत्वा जनपदैर्वृतम् ।। ८.

हे ऐकून, धर्मात्मा धर्मव्याध रागाने भरून गेला आणि आपल्या गावकऱ्यांसह मतंगाच्या घरी गेला.

तस्यागतस्य संबन्धी मतङ्गो जयतां वरः । आसनाद्यर्ध्यपाद्येन पूजयित्वेदमब्रवीत् । किमागमनकृत्यं ते किं करोम्यागतक्रियाम् ।। ८.

त्याच्या आगमनावर, विजयी मतंग या नात्याने त्याचं आसन, पाय धुण्यासाठी पाणी आणि इतर सन्मान करून विचारलं, "तू कशासाठी आला आहेस? मी तुझ्यासाठी काय करू?"

व्याध उवाच । भोजनं किंचिदिच्छामि भोक्तुं चैतन्यवर्जितम् । कौतूहलेन येनाहमागतो भवतो गृहम् ।। ८.

व्याध म्हणाला, "मला असं अन्न हवं आहे ज्यात जाणीव नाही; केवळ कुतूहल म्हणून मी तुझ्या घरी आलो आहे."

मतङ्ग उवाच । गोधूमा व्रीमयश्चैव संस्कृता मम वेश्मनि । भुज्यतां धर्मविच्छ्रेष्ठ यथाकामं तपोधन ।। ८.

मतंग म्हणाले, "माझ्या घरी गहू, तांदूळ आणि जव नीट शिजवलेले आहेत. हे धर्म जाणणाऱ्यांमध्ये श्रेष्ठ असलेला, हे तपस्वी, तू हवे तसे जेव."

व्याध उवाच । पश्यामि कीदृशास्ते हि गोधूमा व्रीहयो यवाः । स्वरूपेण च सन्त्येते येन वो वेद्मि सत्तम ।। ८.

व्याध म्हणाला, "तुझे गहू, तांदूळ आणि जव कसे आहेत ते मला पाहू दे. त्यांचं खरं स्वरूप पाहून मी समजून घेईन, हे सज्जन."

श्रीवराह उवाच । एवमुक्ते मतङ्गेन शूर्पं गोधूमपूरितम् । अपरं तत्र व्रीहीणां धर्मव्याधाय दर्शितम् ।। ८.

श्रीवराह म्हणतात, "मतंगाने असं सांगितल्यावर, गव्हाने भरलेली आणि दुसरी तांदळाने भरलेली सुप धर्मव्याधाला दाखवली."

दृष्ट्वा व्रीहीन् सगोधूमान् धर्मव्याधो वरासनात् । उत्थाय गन्तुमारेभे मतङ्गेन निवारितः ।। ८.

गहू आणि तांदूळ पाहून धर्मव्याध आपल्या जागेवरून उठून जायला लागला, पण मतंगाने त्याला थांबवलं.

किमर्थं गन्तुमारब्धं त्वया वद महामते । अभुक्तेनैव संसिद्धं मद्गृहे चान्नमुत्तमम् । पाचयित्वा स्वयं चैव कस्मात् त्वं नाद्य भुञ्जसे ।। ८.

मतंग म्हणाले, "तू का निघायला लागलास, हे महाबुद्धी? अजून जेवलेस नाहीस, माझ्या घरी उत्तम अन्न तयार आहे, मी स्वतः ते शिजवलं आहे. मग तू का जेवत नाहीस?"

व्याध उवाच । सहस्त्रशः कोटिशश्च जीवान् हंसि दिने दिने । अथेदृशस्य पापस्य कोऽन्नं भुञ्जति सत्पुमान् ।। ८.

व्याध म्हणाला, "तू दररोज हजारो-लाखो जीव मारतोस; असा पापी माणूस ज्याचं अन्न आहे, ते सज्जन लोक कसे खातील?"

अचैतन्यं यदि गृहे विद्यतेऽन्नं सुसंस्कृतम् । इदानीमत्र संदृष्टा एते तु जलजन्तवः ।। ८.

तुझ्या घरी जर खरंच जाणीव नसलेलं, नीट शिजवलेलं अन्न असेल, तर इथे हे जलचर प्राणी मला का दिसतात?

(उप्ताः सहस्त्रतां यान्ति प्रतिसंवत्सरं मुने ।) ।। ८.२६ (१)।। अहमेकं कुटुम्बार्थे हन्म्यरण्ये पशुं दिने । तं चेत् पितृभ्यः संस्कृत्य दत्त्वा भुञ्जामि सानुगः ।। ८.

हे प्राणी दरवर्षी हजारोंनी वाढवले जातात, हे मुनी. मी मात्र माझ्या कुटुंबासाठी रोज फक्त एक प्राणी जंगलात मारतो; तो नीट शिजवून पितरांना अर्पण करून मग कुटुंबासह खातो.

त्वं तु जीवान् बहून् हत्वा स्वकुटुम्बेन सानुगः । भुञ्जन्नेतेन सततमभोज्यं तन्मतं मम ।। ८.

पण तू आणि तुझं कुटुंब, आपले लोक घेऊन, अनेक जीव मारून, नेहमी जे अन्न खातोस ते खाण्यायोग्य नाही; माझं असं मत आहे.

ब्रह्मणा तु पुरा सृष्टा ओषध्यः सर्ववीरुधः । यज्ञार्थं तत्तु भूतानां भक्ष्यमित्येव वै श्रुतिः ।। ८.

पूर्वी ब्रह्मदेवाने सर्व वनस्पती आणि औषधी निर्माण केल्या; वेद असं सांगतो की त्या यज्ञासाठी प्राण्यांनी खाव्यात.

दिव्यो भौतस्तथा पैत्रो मानुषो ब्राह्म एव च । एते पञ्च महायज्ञा ब्रह्मणा निर्मिताः पुरा ।। ८.

दैवी, भौतिक, पितृ, मानवी आणि ब्राह्मण — हे पाच महायज्ञ ब्रह्मदेवाने प्राचीन काळी स्थापले.

ब्राह्मणानां हितार्थाय इतरेषां च तन्मुखम् । इतरेषां तु वर्णानां ब्राह्मणैः कारिताः शुभाः ।। ८.

हे सर्व ब्राह्मणांच्या आणि इतरांच्या कल्याणासाठी निर्माण केलं; इतर वर्णांसाठीचे शुभ कर्म ब्राह्मणांनीच केले जातात.

एवं यदि विभागः स्याद् वरान्नं तद् विशुध्यति । अन्यथा व्रीहयोऽप्येते एकैके मृगपक्षिणः । मन्तव्या दातृभोक्तृणां महामांसं तु तत् स्मृतम् ।। ८.

जर हा क्रम पाळला गेला, तर अन्न शुद्ध होतं; नाहीतर हे तांदूळसुद्धा देणाऱ्याला आणि खाणाऱ्याला प्राण्यांच्या मांसासारखेच मानले जातात — ते मोठं मांस समजावं.

मया ते दुहिता दत्ता पुत्रार्थे देवरूपिणी । सा च त्वद्भार्यया प्रोक्ता दुहिता जन्तुघातिनः ।। ८.

मी तुला माझी कन्या, देवतुल्य रूप असलेली, पुत्रासाठी दिली; पण ती, जी तुझी पत्नी म्हणून ओळखली जाते, ती जीव मारणाऱ्याची मुलगी आहे.

अतोऽर्थमागतोऽहं ते गृहं प्रति समीक्षितुम् । आचारं देवपूजां च अतिथीनां च तर्पणम् ।। ८.

म्हणून मी तुझ्या घरी आलोय, तुझं वर्तन, देवपूजा आणि पाहुण्यांना दिलं जाणारं तर्पण पाहण्यासाठी.

एतेषामेकमप्यत्र कुर्वन्नपि न दृश्यते । तद् गृहं गन्तुमिच्छामि पितॄणां श्राद्धकाम्यया ।। ८.

पण इथे यापैकी एकही गोष्ट होत नाही; म्हणून मी या घरातून निघून जाण्याची इच्छा करतो, कारण मला पितरांसाठी श्राद्ध करायचं आहे.

स्वगृहे नैव भुञ्जामि पितॄणां कार्यमित्युत । अहं व्याधो जीवघाती न तु त्वं लोकहिंसकः ।। ८.

मी स्वतःच्या घरी पितरांसाठी म्हणून खात नाही; मी व्याध आहे, जीव मारणारा आहे, पण तू जगाला त्रास देणारा नाहीस.

मत्सुता जीवघातस्य यदोढा त्वत्सुतेन च । तन्महत्त्वं च संजातं प्रायश्चितं तपोधन ।। ८.

माझी मुलगी, जी जीव मारणाऱ्याची पत्नी आहे, तुझ्या मुलाशी लग्न लावलं; त्यामुळे मोठं प्रायश्चित्त झालं, हे तपस्व्या.

एवमुक्त्वा स चोत्थाय शप्त्वा नारीं तदा धरे । मा स्नुषाभिः समं श्वश्र्वा विश्वासो भवतु क्वचित् ।। ८.

असं म्हणून तो उठला आणि त्या स्त्रीला शाप दिला — 'सासू आणि सून यांच्यात कधीच विश्वास राहू नये.'

मा च स्नुषा कदाचित् स्याद् या श्वश्रूं जीवतीमिषेत् । एवमुक्त्वा गतो व्याधः स्वगृहं प्रति भामिनि ।। ८.

'आणि अशी सून कधीच होऊ नये जी सासूचं दीर्घायुष्य इच्छिते.' असं म्हणून तो व्याध आपल्या घरी निघून गेला, हे सुंदरिनी.

ततो देवान् पितॄन् भक्तया पूजयित्वा विचक्षणः । पुत्रं चार्जुनकं स्थाप्य स्वसन्ताने महातपाः ।। ८.

मग त्या ज्ञानी पुरुषाने भक्तीने देव आणि पितरांची पूजा केली, आणि आपला मुलगा अर्जुनकाला वंशात स्थिर केला.

धर्मव्याधो जगामाशु तीर्थं त्रैलोक्यविश्रुतम् । पुरुषोत्तमाख्यं च परं तत्र गत्वा समाहितः । तपश्चचार नियतः पठन् स्तोत्रमिदं धरे ।। ८.

तो धर्मनिष्ठ व्याध लवकरच त्रैलोक्यात प्रसिद्ध असलेल्या पुरुषोत्तम तीर्थात गेला; तिथे एकाग्र मनाने तप केला आणि हे स्तोत्र वाचू लागला.

नमामि विष्णुं त्रिदशारिनाशनं विशालवक्षस्थलसंश्रितश्रियम् । सुशासनं नीतिमतां परां गतिं त्रिविक्रमं मन्दरधारिणं सदा ।। ८.

मी त्या विष्णूला वंदन करतो, जो देवांचा शत्रू नष्ट करणारा आहे, ज्याच्या विशाल छातीवर लक्ष्मी वास करते, जो उत्तम राज्यकर्ता आहे, नीतीवानांचा परम ध्येय आहे, त्रिविक्रम आहे, मंदार पर्वत उचलणारा आहे आणि नेहमीच आहे.

दामोदरं रञ्जितभूतलं धिया यशोंशुशुभ्रं भ्रमराङ्गसप्रभम् । धराधरं नरकरिपुं पुरुष्टुतं नमामि विष्णुं शरणं जनार्दनम् ।। ८.

मी विष्णूला, दामोदराला वंदन करतो, ज्याने पृथ्वीला शोभा दिली, ज्याचं यश चंद्राच्या किरणांसारखं उजळ आहे, ज्याचं अंग भ्रमरासारखं काळं आहे, जो पृथ्वीला धारण करणारा, नरकाचा शत्रू, श्रेष्ठ लोकांनी स्तुत्य, सर्वांचा आधार, जनार्दन आहे.

(नरं नृसिंहं हरिमीश्वरं प्रभुं त्रिधामनामानमनन्तवर्चसम् । सुसंस्कृतास्यं शरणं नरोत्तमं व्रजामि देवं सततं तमच्युतम् ।। ८.४३ (१)) त्रिधा स्थितं तिग्मरथाङ्गपाणिनं नयस्थितं तृप्तमनुत्तमैर्गुणैः । निःश्रेयसाख्यं क्षपितेतरं गुरुं नमामि विष्णुं पुरुषोत्तमं त्वहम् ।। ८.

(हतौ पुराणौ मधुकैटभावुभौ बिभर्त्ति च क्ष्मां शिरसा सदा हि सः । यथा स्तुतो मे प्रसभं सनातनो दधातु विष्णुः सुखमूर्जितं मम ।। ८.४४ (१)) महावराहो हविषाम्बुभोजनो जनार्दनो मे हितकृच्चितीमुखः । क्षितीधरो मामुदधिक्षयो महान् स पातु विष्णुः शरणार्थिनं तु माम् ।। ८.