वराहपुराणम्

श्रीवराह उवाच । सर्गश्च प्रतिसर्गश्च वंशो मन्वन्तराणि च । वंशानुचरितं चैव पुराणं पञ्चलक्षणम् ।। २.

श्रीवराह म्हणाले – सृष्टी, प्रलय, वंश, मन्वंतर आणि वंशांची चरित्रे – ही पाच लक्षणे पुराणाची आहेत.

आदिसर्गमहं तावत् कथयामि वरानने । यस्मादारभ्य देवानां राज्ञां चरितमेव च । ज्ञायते चतुरंशश्च परमात्मा सनातनः ।। २.

हे सुंदरमुखी, मी प्रथम आदिसृष्टी सांगतो, ज्यापासून देव आणि राजांची कर्तृत्वे कळतात आणि सनातन परमात्मा चार प्रकारांनी समजतो.

आदावहं व्योम महत् ततोऽणुं- रेकैव मत्तः प्रबभूव बुद्धिः । त्रिधा तु सा सत्त्वरजस्तमोभिः पृथक्पृथक्तत्त्वरूपैरुपेता ।। २.

सर्वप्रथम मी आकाश होतो; त्यानंतर माझ्यातून अणु म्हणजे सूक्ष्म तत्त्व निर्माण झाले. मग एकच बुद्धी प्रकट झाली. ती बुद्धी सत्त्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी वेगवेगळ्या तत्त्वांच्या रूपात प्रकट झाली.

तस्मिंस्त्रिकेऽहं तमसो महान् स सदोच्यते सर्वविदां प्रधानः । उतस्मादपि क्षेत्रविदूर्जितोऽभूद् बभूव वुद्धिस्तु ततो बभूव ।। २.

त्या तिघांत मीच 'महत्तत्त्व' आहे, ज्याला सर्वज्ञांनी प्रधान म्हटले आहे. त्यातून क्षेत्रज्ञ उत्पन्न झाला आणि त्यातून बुद्धी निर्माण झाली.

तस्मात्तु तेभ्यो श्रवणादिहेतवस् ततोऽक्षमाला जगतो व्यवस्थिता । भूतैर्गतैरेव च पिण्डमूर्ति- र्मया भद्रे विहिता त्वात्मनैव ।। २.

त्यांच्यापासून ऐकण्याची व इतर ज्ञानेंद्रियांची कारणे निर्माण झाली. मग जगासाठी इंद्रियांची माळ तयार झाली. त्या पंचमहाभूतांनी, हे शुभे, मी स्वतःच्या इच्छेने देहधारी रूप निर्माण केले.

शून्यं त्वासीत् तत्र शब्दस्तु खं च तस्माद् वायुस्तत एवानु तेजः । तस्मादापस्तत एवानु देवि मया सृष्टा भवती भूतधात्री ।। २.

त्या वेळी तिथे फक्त रिकामेपण, आवाज आणि आकाश होतं. त्यातून वारा निर्माण झाला, मग प्रकाश आला. त्यानंतर पाणी निर्माण झालं आणि मग, देवी, मी तुला सर्व सृष्टीची जननी म्हणून निर्माण केलं.

योगे पृथिव्या जलवत् ततोऽपि सबुद्बुदं कललं त्वण्डमेव । तस्मिन् प्रवृत्ते द्विगतेऽहमासी- दापोमयश्चात्मनात्मानमादौ ।। २.

पृथ्वीवर पाण्यात जसं फेस तयार होतो, तसंच तिथे फेस, मग गोळा, आणि मग अंड तयार झालं. ते अंड तयार होऊन फाटल्यावर, मी त्यात पाण्यापासून बनलेला, स्वतःला प्रकट केलं.

सृष्ट्वा नारास्ता अथो तत्र चाहं येन स्यान्मे नाम नारायणेति । कल्पे कल्पे तत्र संयामि भूयः सुप्तस्य मे नाभिजः स्याद् यथाद्यः ।। २.

मी पाणी निर्माण केलं आणि त्यातच होतो. म्हणूनच माझं नाव 'नारायण' पडलं, कारण मी पाण्यात वास करतो. प्रत्येक कल्पाच्या सुरुवातीला मी पुन्हा तिथे जातो, आणि झोपेतून माझ्या नाभीतून, पहिल्यांदा जसं झालं तसं, एक निर्माण होतो.

एवंभूतस्य मे देवि नाभिपद्मे चतुर्मुखः । उत्तस्थौ स मया प्रोक्तः प्रजाः सृज महामते ।। २.

देवी, अशा स्थितीत माझ्या नाभीच्या कमळातून चार मुख असलेला ब्रह्मा प्रकट झाला. मी त्याला सांगितलं, 'महामती, आता सर्व सृष्टीची निर्मिती कर.'

एवमुक्त्वा तिरोभावं गतोऽहं सोऽपि चिन्तयन् । आस्ते यावज्जगद्धात्रि नाध्यगच्छत किंचन ।। २.

मी असं सांगून अदृश्य झालो. तो विचार करत बसला, पण जगाचा पालनकर्ता असूनही त्याला काहीच सापडलं नाही.

तावत् तस्य महारोषो ब्रह्मणोऽव्यक्तजन्मनः। संभूय तेन बालः स्यादङ्के रोषात्मसंभवः ।। २.

तेव्हा, अव्यक्तातून जन्मलेल्या ब्रह्माला मोठा राग आला. त्या रागातून त्याच्या मांडीवर एक बालक प्रकट झालं.

यो रुदन् वारितस्तेन ब्रह्मणाऽव्यक्तमूर्त्तिना । ब्रवीति नाम मे देहि तस्य रुद्रेति सो ददौ ।। २.

ते बालक रडत होतं, ब्रह्माने त्याला थोपवलं. त्याने विचारलं, 'माझं नाव द्या.' तेव्हा ब्रह्माने त्याला 'रुद्र' हे नाव दिलं.

सोऽपि तेन सृजस्वेति प्रोक्तो लोकमिमं शुभे । अशक्तः सोऽथ सलिले ममज्ज तपसे धृतः ।। २.

त्यालाही सांगितलं, 'ही सृष्टी निर्माण कर.' पण तो शक्य न झाल्याने पाण्यात जाऊन तपश्चर्या करू लागला.

तस्मिन् सलिलमग्ने तु पुनरन्यं प्रजापतिम् । ब्रह्मा ससर्ज्ज भूतेषु दक्षिणाङ्गुष्ठतो वरम् । वामे चैव तथाऽङ्गुष्ठे तस्य पत्नीमथासृजत् ।। २.

तो पाण्यात लीन असताना, ब्रह्माने आपल्या उजव्या अंगठ्यापासून दुसरा प्रजापती निर्माण केला आणि डाव्या अंगठ्यापासून त्याची पत्नी निर्माण केली.

स तस्यां जनयामास मनुं स्वायंभुवं प्रभुः । तस्मात् संभाविता सृष्टिः प्रजानां ब्रह्मणा पुरा ।। २.

त्या पत्नीपासून प्रभूने स्वयंभू मनूला जन्म दिला. अशा प्रकारे प्राचीन काळी ब्रह्माने प्रजांची सृष्टी केली.

धरण्युवाच । विस्तरेण ममाचक्ष्व आदिसर्गं सुरेश्वर । ब्रह्मा नारायणाख्योऽयं कल्पादौ चाभवद् यथा ।। २.

धरणी म्हणाली: हे देवाधिदेव, मला सविस्तरपणे आदिसृष्टी सांग. कल्पाच्या सुरुवातीला 'नारायण' नावाचा ब्रह्मा कसा प्रकट झाला तेही सांग.

श्रीभगवानुवाच । ससर्ज सर्वभूतानि यथा नारायणात्मकः । कथ्यमानं मया देवि तदशेषं क्षिते श्रृणु ।। २.

श्रीभगवान म्हणाले: नारायणस्वरूप असलेल्या त्याने सर्व भूतांची सृष्टी केली. हे देवी, मी तुला हे सर्व सांगतो, लक्ष देऊन ऐक.

गतकल्पावसाने तु निशि सुप्तोत्थितः शुभे । सत्त्वोद्रिक्तस्तथा ब्रह्मा शून्यं लोकमवैक्षत ।। २.

मागील कल्प संपल्यावर, रात्री झोपेतून उठून, सत्त्वगुणाने भरलेला ब्रह्मा पाहतो तर सगळं जग रिकामं आहे.

नारायणः परोऽचिन्त्यः पराणामपि पूर्वजः । ब्रह्मस्वरूपी भगवाननादिः सर्वसंभवः ।। २.

नारायण हा सर्वोच्च, कोणाच्याही कल्पनेपलीकडचा, सर्वश्रेष्ठांचाही आद्य आहे. तो ब्रह्मस्वरूप, अनादि, सर्वांचा कारण आहे.

इदं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं नारायणं प्रति । ब्रह्मस्वरूपिणं देवं जगतः प्रभवाप्ययम् ।। २.

इथे नारायणाबद्दल असा श्लोक सांगितला जातो: ब्रह्मस्वरूप असलेला तो देव जगाचा उत्पत्ती आणि लय आहे.

आपो नारा इति प्रोक्ता आपो वै नरसूनवः । अयनं तस्य ताः पूर्वं तेन नारायणः स्मृतः ।। २.

'नारा' म्हणजे पाणी असं म्हटलं जातं. पाणी हे नराचे पुत्र आहेत. त्या पाण्याचं निवासस्थान आधी त्याचं होतं, म्हणून त्याला 'नारायण' असं नाव पडलं.

सृष्टिं चिन्तयतस्तस्य कल्पादिषु यथा पुरा । अबुद्धिपूर्वकस्तस्य प्रादुर्भूतस्तमोमयः ।। २.

कल्पाच्या सुरुवातीला, पूर्वीप्रमाणेच, तो सृष्टीचा विचार करत असताना, त्याच्यात अनाहारीपणे अज्ञानरूप अंधार प्रकट झाला.

तमो मोहो महामोहस्तामिस्त्रो ह्यन्धसंज्ञितः । अविद्या पञ्चपर्वैषा प्रादुर्भूता महात्मनः ।। २.

अंधार, मोह, मोठा मोह, तामिस्र, आणि अंध नावाचं — अशी पाच प्रकारची अज्ञानाची रूपं त्या महात्म्यात प्रकट झाली.

पञ्चधाऽवस्थितः सर्गो ध्यायतोऽप्रतिबोधवान् । बहिरन्तोऽप्रकाशश्च संवृतात्मा नगात्मकः । स मुख्यसर्गो विज्ञेयः सर्गविद्भिर्विचक्षणैः ।। २.

पंच प्रकारांनी निर्माण झालेली सृष्टी, ध्यानमग्न असताना, जाणीवेशिवाय होती; ती बाहेरून किंवा आतून प्रकट नव्हती, तिचं स्वरूप गुप्त होतं आणि ती स्थावर जीवांची होती. हीच मुख्य सृष्टी आहे, असं ज्ञानी लोकांनी ओळखावं.

पुनरन्यदभूत् तस्य ध्यायतः सर्गमुत्तमम्। तिर्यक्स्त्रोतस्तु वै यस्मात् तिर्यक्स्त्रोतस्तु वै स्मृतः ।। २.

पुन्हा, त्या प्रभूने ध्यान करत असताना, दुसरी एक श्रेष्ठ सृष्टी निर्माण झाली; तिचा प्रवाह आडवा असल्यामुळे तिला 'तिर्यक्-स्रोत' असं म्हणतात.

पश्वादयस्ते विख्याता उत्पथग्राहिणस्तु ते। तमप्यसाधकं मत्वा तिर्यक्स्त्रोतं चतुर्मुखः ।। २.

पशू वगैरे या सृष्टीत प्रसिद्ध आहेत; ते योग्य मार्गावरून भरकटतात. 'तिर्यक्-स्रोत' ही सृष्टीही निष्फळ आहे, असं चतुर्मुख ब्रह्मदेवाने मानलं.

ऊर्ध्वस्त्रोतस्त्रिधा यस्तु सात्त्विको धर्मवर्त्तनः । ततोर्ध्वचारिणो देवाः सर्वगर्भसमुद्भवाः ।। २.

'ऊर्ध्व-स्रोत' ही सृष्टी तीन प्रकारची असून, ती सत्त्वगुणी आणि धर्माचरण करणारी आहे; यातून देव उत्पन्न झाले, जे वरच्या दिशेने जातात आणि सर्व गर्भांतून जन्म घेतात.

तदा सृष्ट्वाऽन्यसर्गं तु तदा दध्यौ प्रजापतिः । असाधकांस्तु तान् मत्वा मुख्यसर्गादिसंभवान् ।। २.

मग प्रजापतीने दुसरी सृष्टी निर्माण केली आणि पुन्हा विचार केला; मुख्य सृष्टीपासून आणि इतर सृष्टींपासून उत्पन्न झालेले हे जीव निष्फळ आहेत, असं त्याने ठरवलं.

ततः स चिन्तयामास अर्वाक्स्त्रोतस्तु स प्रभुः । अर्वाक्स्त्रोतसि चोत्पन्ना मनुष्याः साधका मताः ।। २.

मग त्या प्रभूने 'अर्वाक्-स्रोत' या सृष्टीचा विचार केला; त्यात मानवांची उत्पत्ती झाली, आणि हे मानव फलदायी मानले जातात.