वराहपुराणम्

श्रृणुष्व चान्यं नृपतिर्बभूव विशालनामा स पुरीं विशालाम् । उवास धन्यो धृतिमानपुत्रः स्वयं विशालाधिपतिर्द्विजाग्र्यान् । पप्रच्छ पुत्रार्थममित्रसाह - स्ते ब्राह्मणाश्चोचुरदीनसत्त्वाः ।। ७.

ऐक, आणखी एक गोष्ट — विशाल नावाचा एक राजा होता, तो विशाल या मोठ्या नगरीत राहत असे. तो धन्य, धीरवान आणि पुत्ररहित होता. विशालाचा राजा म्हणून त्याने श्रेष्ठ ब्राह्मणांना पुत्रप्राप्तीसाठी विचारले. ते ब्राह्मण, ज्यांची शक्ती कमी होती, त्यांनी उत्तर दिले.

र्गत्वा गयामन्नदानैरनेकैः । ध्रुवं सुतस्ते भविता नृपेश सुसंप्रदाता सकलक्षितीशः ।। ७.

'राजा, तू गया येथे जाऊन विविध प्रकारे अन्नदान केलेस, तर नक्कीच तुला पुत्र होईल, जो संपूर्ण पृथ्वीवर राज्य करणारा उदार राजा होईल.'

इतीरितो ब्राह्मणैः स प्रहृष्टो राजा विशालाधिपतिः प्रयत्नात् । आगत्य तेन प्रवरेण तीर्थे मघासु भक्त्याऽथ कृतं पितॄणाम् ।। ७.

ब्राह्मणांनी असे सांगितल्यावर विशालाचा राजा अत्यंत आनंदित झाला. त्याने प्रयत्नपूर्वक त्या श्रेष्ठ तीर्थस्थळी जाऊन, माघ महिन्यात भक्तीने पितरांसाठी विधी केले.

पिण्डप्रदानं विधिना प्रयत्ना- ददद्वियत्युत्तममूर्तयस्तान् । पश्यन् स पुंसः सितपीतकृष्णा- नुवाच राजा किमिदं भवद्भिः । उपेक्ष्यते शंसत सर्वमेव कौतूहलं मे मनसि प्रवृत्तम् ।। ७.

त्याने आपल्या पितरांना विधीपूर्वक आणि मन लावून पिंडदान केले. त्यावेळी त्याने पांढरे, पिवळे आणि काळे रंगाचे पुरुष पाहिले. तेव्हा राजाने विचारले — 'माझ्या प्रभो, हे काय आहे? तुम्ही हे दुर्लक्ष का करता? मला सर्व काही सांगा, कारण माझ्या मनात कुतूहल निर्माण झाले आहे.'

सित उवाच । अहं सितस्ते जनकोऽस्मि तात नाम्ना च वृत्तेन च कर्मणा च । अयं च मे जनको रक्तवर्णो नृशंसकृद् ब्रह्महा पापकारी ।। ७.

पांढऱ्या रंगाच्या पुरुषाने सांगितले — 'माझा नाव सिता आहे, मी तुझा पूर्वज आहे, नावाने, वर्तनाने आणि कर्मानेही. हा माझा पूर्वज आहे, याचा रंग लाल आहे, तो क्रूर, ब्राह्मणहंता आणि पापी आहे.'

अधीश्वरो नाम परः पिताऽस्य कृष्णो वृत्त्या कर्मणा चापि कृष्णः । एतेन कृष्णेन हताः पुरा वै जन्मन्यनेके ऋषयः पुराणाः ।। ७.

'पुढे जो आहे त्याचे नाव अधीश्वर आहे, तो याचा वडील आहे, वागण्यात आणि कर्मातही काळा आहे. या काळ्या पुरुषाने पूर्वजन्मी अनेक ऋषींचा वध केला.'

एतौ मृतौ द्वावपि पुत्र रौद्र- मवीचिसंज्ञं नरकं प्रपन्नौ । अधीश्वरो मे जनकः परोऽस्य कृष्णः पिता द्वावपि दीर्घकालम् । अहं च शुद्धेन निजेन कर्मणा शक्रासनं प्रापितो दुर्लभं ततः ।। ७.

'हे मुला, हे दोघेही मृत्यूनंतर रौद्र आणि अवीचि नावाच्या नरकात गेले. अधीश्वर माझा पूर्वज आणि कृष्ण हा त्याचा वडील, हे दोघेही तिथे खूप काळ राहिले. पण मी माझ्या शुद्ध कर्मामुळे दुर्मिळ असलेल्या इंद्रासनावर पोहोचलो.'

त्वया पुनर्मन्त्रविदा गयायां पिण्डप्रदानेन बलादिमौ च । मेलापितौ तीर्थपिण्डप्रदान - प्रभावतो मे नरकाश्रितावपि ।। ७.

तू मंत्र जाणणारा असून, गया येथे पिंड दान केल्यामुळे, हे दोघे — बल आणि दुसरा — पिंड दानाच्या पुण्यामुळे एकत्र आले आहेत, जरी ते नरकात होते तरी.

पितॄन् पितामहांस्तत्र तथैव प्रपितामहान् । प्रीणयामीति तत्तोयं त्वया दत्तमरिंदम ।। ७.

शत्रूंचा संहार करणारा, तुझ्या हातून इथे दिलेल्या पाण्यामुळे, तुझ्या पूर्वज, आजोबा आणि पणजोबा तृप्त झाले आहेत.

तेनास्मद्युगपद्योगो जातो वाक्येन सत्तम । तीर्थप्रभावाद् गच्छामः पितृलोकं न संशयः ।। ७.

म्हणून, उत्तम पुरुषा, तुझ्या शब्दामुळे आमचे एकत्र येणे लगेच घडले; या तीर्थाच्या प्रभावामुळे आपण पितृलोकात जाऊ, यात शंका नाही.

अत्र पिण्डप्रदानेन एतौ तव पितामहौ । दुर्गतावपि संसिद्धौ पापकृद्विकृतिं गतौ ।। ७.

इथे पिंड दान केल्यामुळे, तुझे हे दोघे आजोबा, जरी वाईट अवस्थेत असले तरी, पाप केल्यावरही त्यांनी उत्तम स्थिती मिळवली आहे.

तीर्थप्रभाव एषोऽस्मिन् ब्रह्मघ्नस्यापि तत्सुतः । पुतः पिण्डप्रदानेन कुर्यादुद्धरणं पुनः ।। ७.

या तीर्थाचे असे सामर्थ्य आहे की, ब्रह्महत्येच्या पुत्रालाही पिंड दानाने शुद्ध करता येते आणि तो पुन्हा उन्नतीला जाऊ शकतो.

एतस्मात् कारणात् पुत्र अहमेतौ विगृह्य वै । आगतोऽस्मि भवन्तं वै द्रष्टुं यास्यामि साम्प्रतम् । एतस्मात् कारणाद् रैभ्य भवान् धन्यो मयोच्यते ।। ७.

या कारणासाठी, मुला, मी हे दोघे वेगळे करून तुझ्या भेटीस आलो आहे; आता मी निघतो. या कारणासाठी, रैभ्य, मी तुला धन्य म्हणतो.

सकृद् गयाभिगमनं सकृत्पिण्डप्रदापनम् । दुर्लभं त्वं पुनर्नित्यमस्मिन्नेव व्यवस्थितः ।। ७.

एकदाच गया येथे जाणे, एकदाच पिंड दान करणे हे दुर्मिळ आहे; पण तू सतत या कार्यात मग्न राहिला आहेस.

किमनु प्रोच्यते रैभ्य तव पुण्यमिदं प्रभो । येन साक्षाद् गदापाणिर्दृष्टो नारायणः स्वयम् ।। ७.

रैभ्य, तुझ्या पुण्याबद्दल आणखी काय सांगावे, ज्यामुळे तू स्वतः गदाधर नारायणाचे दर्शन केलेस.

ततो गदाधरः साक्षादस्मिंस्तीर्थे व्यवस्थितः । अतोऽतिविख्याततमं तीर्थमेतद् द्विजोत्तम ।। ७.

म्हणून गदाधर स्वतः या तीर्थात आहे; म्हणून, द्विजश्रेष्ठा, हे तीर्थ फार प्रसिद्ध आहे.

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा महायोगी तत्रैवान्तरधीयत । रैभ्योऽपि च गदापाणेर्हरेः स्तोत्रमथाकरोत् ।। ७.

श्रीवराह म्हणाले: असे म्हणून तो महायोगी तिथेच अदृश्य झाला; आणि रैभ्याने मग गदापाणी हरिचे स्तोत्र केले.

रैभ्य उवाच । गदाधरं विबुधजनैरभिष्टुतं धृतक्षमं क्षुधितजनार्त्तिनाशनम् । शिवं विशालासुरसैन्यमर्दनं नमाम्यहं हतसकलाशुभं स्मृतौ ।। ७.

रैभ्य म्हणाला: मी त्या गदाधराला वंदन करतो, ज्याचे देवांनी स्तुती केली आहे, जो सहनशील आहे, उपाशी लोकांचे दुःख दूर करणारा आहे, शुभ आहे, मोठ्या असुर सैन्यांचा नाश करणारा आहे आणि ज्याचे स्मरण केल्यावर सर्व अशुभ नाहीसे होते.

पुराणपूर्वं पुरुषं पुरुष्टृतं पुरातनं विमलमलं नृणां गतिम् । त्रिविक्रमं धृतधरणिं बलेर्हं गदाधरं रहसि नमामि केशवम् ।। ७.

मी त्या केशवाला गुप्तपणे वंदन करतो, जो आदिपुरुष आहे, श्रेष्ठ आहे, प्राचीन आहे, निर्मळ आहे, लोकांचा आधार आहे, त्रिविक्रम आहे, ज्याने बलीसाठी पृथ्वी धारण केली, आणि जो गदाधर आहे.

सुशुद्धभावं विभवैरुपावृतं श्रियावृतं विगतमलं विचक्षणम् । क्षितीश्वरैरपगतकिल्बिषैः स्तुतं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ।। ७.

जो शुद्ध मनाचा आहे, संपत्तीने वेढलेला आहे, लक्ष्मीने शोभलेला आहे, कलंकरहित आहे, बुद्धिमान आहे, पातकरहित राजांनी ज्याची स्तुती केली आहे — जो गदाधराला वंदन करतो, तो सुखात राहतो.

सुरासुरैरर्च्चितपादपङ्कजं केयूरहाराङ्गदमौलिधारिणम् । अब्धौ शयानं च रथाङ्गपाणिनं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ।। ७.

ज्याचे कमळपद देव आणि दैत्य पूजतात, जो कंकण, हार, अंगद आणि मुकुट घालतो, जो समुद्रावर शयन करतो, ज्याच्या हातात चक्र आहे — जो गदाधराला वंदन करतो, तो सुखात राहतो.

सितं कृते त्रेतायुगेऽरुणं विभुं तथा तृतीये पीतवर्णमच्युतम् । कलौ घनालिप्रतिमं महेश्वरं गदाधरं प्रणमति यः सुखं वसेत् ।। ७.

जो कृतयुगात पांढरा, त्रेतायुगात लाल, द्वापरयुगात पिवळा आणि कलियुगात मेघासारखा काळा आहे, तो महेश्वर — जो गदाधराला वंदन करतो, तो सुखात राहतो.

बीजोद्भवो यः सृजते चतुर्मुख- स्तथैव नारायणरूपतो जगत् । प्रपालयेद् रुद्रवपुस्तथान्तकृद् गदाधरो जयतु षडर्द्धमूर्तिमान् ।। ७.

ज्याच्यापासून बीजातून ब्रह्मा निर्माण होतो, जो नारायणरूपाने जग निर्माण करतो, रुद्ररूपाने पालन करतो आणि शेवटी संहार करतो — तो सहार्धमूर्ती गदाधर विजय मिळवो.

सत्त्वं रजश्चैव तमो गुणास्त्रय- स्त्वेतेषु नान्यस्य समुद्भवः किल । स चैक एव त्रिविधो गदाधरो दधातु धैर्यं मम धर्ममोक्षयोः ।। ७.

सत्त्व, रज आणि तम हे तीन गुण फक्त त्याच्यापासून उत्पन्न होतात, दुसऱ्या कोणापासून नाहीत; तो त्रिविध गदाधर मला धर्म आणि मोक्ष यासाठी धैर्य देवो.

संसारतोयार्णवदुःखतन्तुभि- र्वियोगनक्रक्रमणैः सुभीषणैः । मज्जन्तमुच्चैः सुतरां महाप्लवे गदाधरो मामु दधातु पोतवत् ।। ७.

या संसाराच्या दुःखाच्या समुद्रात, विरहाच्या भयंकर मगरांनी भरलेल्या या जीवनात, मी बुडत असताना, गदाधराने मला मोठ्या होडीसारखे तारावे.

स्वयं त्रिमूर्तिः स्वमिवात्मनात्मनि स्वशक्तितश्चाण्डमिदं ससर्ज्ज ह । तस्मिञ्जलोत्थासनमार्यतेजसं ससर्ज्ज यस्तं प्रणतोऽस्मि भूधरम् ।। ७.

स्वतः त्रिमूर्ती असलेल्या त्या परमेश्वराने आपल्या शक्तीने, स्वतःपासून हे विश्वरूप अंड निर्माण केले. त्या अंडातून, पाण्यातून प्रकट झालेली, तेजस्वी आणि पुण्यवान अशी पृथ्वी निर्माण केली. त्या पृथ्वीला धारण करणाऱ्या त्या भगवंतास मी नमस्कार करतो.

मत्स्यादिनामानि जगत्सु केवलं सुरादिसंरक्षणतो वृषाकपिः । मुख्यस्वरूपेण समन्ततो विभु- र्गदाधरो मे विदधातु सद्गतिम् ।। ७.

देवतांच्या आणि इतरांच्या रक्षणासाठी, मत्स्य वगैरे नावे घेणारा, वृषाकपी म्हणून ओळखला जाणारा, आपल्या खऱ्या रूपात सर्वत्र व्यापलेला आणि गदा धारण करणारा तो प्रभू मला उत्तम मार्ग देो.

श्रीवराह उवाच । एवं स्तुतस्तदा विष्णुर्भक्त्या रैभ्येण धीमता । प्रादुर्बभूव सहसा पीतवासा जनार्दनः ।। ७.

श्रीवराह म्हणाले: त्या वेळी, रायभ्याने भक्तीने केलेल्या स्तुतीमुळे, विष्णू, जनार्दन, पिवळ्या वस्त्रांनी सुशोभित होऊन, अचानक प्रकट झाला.

शङ्खचक्रगदापाणिर्गरुडस्थो वियद्गतः । उवाच मेघगम्भीरधीरवाक् पुरुषोत्तमः ।। ७.

शंख, चक्र आणि गदा हातात घेऊन, गरुडावर बसलेला, आकाशात संचार करणारा, गंभीर मेघासारखा आवाज असलेला आणि गंभीर वाणी बोलणारा तो पुरुषोत्तम बोलू लागला.