वराहपुराणम्

देवानामपि सैन्यानि निहतान्यसुरैर्युधि । एवं भूते तदा भग्ने देवेन्द्रे विद्रुताः सुराः ।। ९३.

देवतांच्या सैन्यांनाही असुरांनी युद्धात मोठ्या प्रमाणात मारले. अशा प्रकारे, जेव्हा देवांचा पराभव झाला, तेव्हा सर्व देवता इंद्राला सोडून पळून गेले.

अर्दिता विविधैः शस्त्रैः शूलपट्टिशमुद्गरैः । गतवन्तो ब्रह्मलोकमसुरैरर्दिताः सुराः ।। ९३.

विविध शस्त्रांनी—शूल, पट्टिश, गदा—जखमी झालेल्या देवता, असुरांच्या छळामुळे, ब्रह्मलोकाकडे निघून गेले.

श्रीवराह उवाच । अथ विद्युत्प्रभो दैत्यस्तथा दूतो विसर्जितः । देव्याः सकाशं गत्वाऽसौ तामुवाच सुमध्यमाम् ।। ९४.

श्रीवराह म्हणाले: त्यानंतर, विद्युत्प्रभ नावाचा दैत्य दूत म्हणून पाठवला गेला. तो देवीकडे जाऊन, सुंदर बांध्याच्या त्या देवीला म्हणाला.

प्रणम्य प्रयतो भूत्वा कुमारीशतसंकुलाम् । आस्थाने विनयापन्नस्ततो वचनमब्रवीत् ।। ९४.

त्याने भक्तीभावाने आणि शांतपणे वाकून, शेकडो कुमारिका जिथे होत्या त्या ठिकाणी गेला. नम्रपणे तो तिथे उभा राहिला आणि मग त्याने आपले मनोगत सांगितले.

विद्युत्प्रभ उवाच । देवि पूर्वमृषिस्त्वासीदादिसर्गे कसंभवः । सखा सारस्वतो जातः सुपार्श्वो नाम वै विभुः ।। ९४.

विद्युत्प्रभा म्हणाली: देवी, सृष्टीच्या सुरुवातीला एक ऋषी जन्माला आला होता. त्याचे नाव सुपार्श्व होते. तो सरस्वताचा मित्र आणि फार प्रसिद्ध व सामर्थ्यवान होता.

तस्याभवन्महातेजाः सिन्धुद्वीपः प्रतापवान् । स हि तीव्रं तपस्तेपे माहिष्मत्यां पुरोत्तमे ।। ९४.

त्याचा मुलगा सिंधुद्वीप हा फार तेजस्वी आणि पराक्रमी होता. त्याने माहिष्मती या प्रसिद्ध नगरीत कठोर तपश्चर्या केली.

कुर्वतस्तु तपो घोरं निराहारस्य शोभने । आद्या तु विप्रचित्तेस्तु सुता सुरसुतोपमा । माहिष्मतीति विख्याता रूपेणासदृशी भुवि ।। ९४.

तो जेव्हा उपाशी राहून कठोर तप करत होता, तेव्हा विप्रचित्तीची ज्येष्ठ कन्या, जी देवकन्यांसारखीच होती, ती पृथ्वीवर माहिष्मती या नावाने प्रसिद्ध झाली. तिच्या सौंदर्याला तोड नव्हती.

सा सखीभिः परिवृता विहरन्ती यदृच्छया । आगता मन्दरद्रोणीं तत्रापश्यत् तपोवनम् । मुनेरम्बरसंज्ञस्य विविधद्रुममालिनम् ।। ९४.

ती आपल्या सखींसोबत मोकळेपणाने फिरत असताना, योगायोगाने मंदार पर्वताच्या कुशीत आली. तिथे तिने अंबर नावाच्या ऋषीचे विविध वृक्षांनी सजलेले आश्रम पाहिले.

लतागृहैस्तु विविधैर्वकुलैर्लकुचैस्तथा । चन्दनैः स्पन्दनैः शालैः सरलैरुपशोभितम् । विचित्रवनखण्डैश्च भूषितं तु महात्मनः ।। ९४.

त्या महात्म्याच्या आश्रमात वेगवेगळ्या वेलींनी बनवलेली घरं, वकुळ, लाकुच, चंदन, स्पंदन, शाल, सरळ असे वृक्ष आणि रंगीबेरंगी वनखंडांनी शोभा आली होती.

दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं सासुरी कन्यका शुभम् । माहिष्मती वरारोहा चिन्तयामास भामिनी ।। ९४.

तो रमणीय आश्रम पाहून, शुभ्र आणि सुंदर असुरकन्या माहिष्मती, उत्तम बांध्याची, विचार करू लागली.

भीषयित्वाहमेनं तु तापसं त्वाश्रमे स्वयम् । तिष्ठामि क्रीडती सार्धं सखीभिः परमार्चिता ।। ९४.

"मी स्वतः या तपस्व्याला या आश्रमात घाबरवेन आणि मग माझ्या सखींसोबत इथेच राहून खेळेन, आणि सर्वांच्या मानाने वागेन."

एवं संचिन्त्य सा देवी महिषी संबभूव ह । सखीभिः सह विश्वेशि तीक्ष्णश्रृङ्गाग्रधारिणी ।। ९४.

अशी कल्पना करताच, विश्वेश्वरी ती देवी आपल्या सखींसह, तीक्ष्ण शिंगे असलेल्या म्हशीच्या रूपात बदलली.

तमृषिं भीषितुं ताभिः सह गत्वा वरानना । असौ बिभीषितस्ताभिस्तां ज्ञात्वा ज्ञानचक्षुषा । आसुरीं क्रोधसंपन्नः शशाप शुभलोचनाम् ।। ९४.

त्या सुंदरमुखीने आपल्या सखींसोबत त्या ऋषीला घाबरवायला गेली. पण ऋषीने आपल्या ज्ञानदृष्टीने तिचा खरा स्वभाव ओळखला आणि रागाने त्या शुभ नेत्र असुरकन्येला शाप दिला.

यस्माद् भीषयसे मां त्वं महिषीरूपधारिणी । अतो भव महिष्येव पापकर्मे शतं समाः ।। ९४.

"तू म्हशीचे रूप घेऊन मला घाबरवत आहेस, म्हणून, वाईट कृत्य करणारी, आता शंभर वर्षे म्हशीच राहा."

एवमुक्ता ततः सा तु सखीभिः सह वेपती । पादयोर्न्यपतत् तस्य शापान्तं कुरु जल्पती ।। ९४.

असं ऐकून ती आणि तिच्या सख्या घाबरून थरथरू लागल्या. ती त्याच्या पायांवर पडली आणि कुजबुजली, "शापाचा अंत करा."

तस्यास्तद् वचनं श्रुत्वा स मुनिः करुणान्वितः । शापान्तमकरोत् तस्या वाक्यं चेदमुवाच ह ।। ९४.

तिचं बोलणं ऐकून, त्या ऋषीला दया आली. त्याने तिला शापमुक्ती दिली आणि असे शब्द सांगितले.

अनेनैव स्वरूपेण पुत्रमेकं प्रसूय वै । शापान्तो भविता भद्रे मद्वाक्यं न मृषा भवेत् ।। ९४.

"या रूपातच एक पुत्र जन्माला घाल, हे भाग्यवती. मग तुझा शाप संपेल. माझे शब्द खोटे ठरणार नाहीत."

एवमुक्ता गता सा तु नर्मदातीरमुत्तमम् । यत्र तेपे तपो घोरं सिन्धुद्वीपो महातपाः ।। ९४.

असं ऐकून ती उत्तम नर्मदा काठी गेली, जिथे सिंधुद्वीप नावाचा महान तपस्वी कठोर तप करत होता.

तत्र चेन्दुमती नाम दैत्यकन्याऽतिरूपिणी । सा दृष्टा तेन मुनिना विवस्त्रा मज्जती जले ।। ९४.

तिथे एंदुमती नावाची, फार सुंदर असुरकन्या त्या ऋषीला दिसली, ती पाण्यात बुडताना वस्त्ररहित होती.

चस्कन्द स मुनिः शुक्रं शिलाद्रोण्यां महातपाः । तच्च माहिष्मती दृष्ट्वा दिव्यगन्धि सुगन्धि च । ततः सखीरुवाचेदं पिबामीदं जलं शुभम् ।। ९४.

त्या महान तपस्व्याचे वीर्य शिलाखडकावर पडले. माहिष्मतीने ते दिव्य सुगंधी वीर्य पाहिले आणि आपल्या सखीला म्हणाली, "हे शुद्ध पाणी मी पिते."

एवमुक्त्वा तु सा पीत्वा तच्छुक्रं मुनिसंभवम् । प्राप्ता गर्भं मुनेर्बीजात् सुषाव च तदा सतो ।। ९४.

असं म्हणून तिने ते पाणी आणि ऋषीचे वीर्य प्यायलं. त्यामुळे तिला ऋषीच्या बीजापासून गर्भ राहिला आणि त्याच वेळी तिने पुत्रास जन्म दिला.

तस्याः पुत्रोऽभवद् धीमान् महाबलपराक्रमः । महिषेति स्मृतो नाम्ना ब्रह्मवंशविवर्धनः । स त्वां वरयते देवि देवसैन्यविमर्दनः ।। ९४.

तीचा मुलगा अत्यंत बुद्धिमान, बलाढ्य आणि शूर होता. त्याचं नाव महिष होतं, आणि तो ब्रह्मवंश वाढवणारा म्हणून ओळखला जायचा. तोच आता, देवी, देवांच्या सैन्याचा पराभव करणाऱ्या तुझ्या मागणीसाठी आला आहे.

स सुरानपि जित्वाऽऽजौ त्रैलोक्यं च तवानघे । दास्यते देवि सुप्रोतस्तव सर्वं महासुरः । तस्यात्मोपप्रदानेन कुरु देवि महत् कृतम् ।। ९४.

त्या महाबलवान असुराने युद्धात देवांनाही जिंकून, तिन्ही लोकांवर सत्ता मिळवली आहे. तो तुला, देवी, सर्व काही देईल आणि स्वतःलाही तुझ्यासाठी अर्पण करील. त्याच्या या समर्पणामुळे, देवी, एक मोठं कार्य साध्य कर.

एवमुक्ता तदा देवी तेन दूतेन शोभना । जहास परमा देवी वाक्यं नोवाच किञ्चन ।। ९४.

त्या दूताने असं सांगितल्यावर, तेजस्वी देवी हसली; पण ती परमेश्वरी एकही शब्द बोलली नाही.

तस्या हसन्त्या दूतोऽसौ त्रैलोक्यं सचराचरम् । ददर्श कुक्षौ संभ्रान्तस्तत्क्षणात् समपद्यत ।। ९४.

देवी हसत असताना, तो दूत गोंधळून गेला आणि त्याला तिच्या पोटात सर्व चराचर जग दिसलं. त्या क्षणी तो पूर्णपणे भांबावला.

ततो देव्याः प्रतीहारी जया नामातितेजना । देव्या हृदि स्थितं वाक्यमुवाच तनुमध्यमा ।। ९४.

मग देवीची अतिशय सामर्थ्यशाली सेविका जयाने, जी कणखर आणि सडपातळ होती, देवीच्या मनातलं बोलणं तिच्या वतीने सांगितलं.

जया उवाच । कन्यार्थी वदते यद्धि तत्त्वया समुदीरितम् । यदि नाम व्रतं चास्याः कौमारं सार्वकालिकम् । अपि चान्याः कुमार्योऽत्र सन्ति देव्याः पदानुगाः ।। ९४.

जया म्हणाली: तू कन्येसाठी मागणी केलीस, ते खरं आहे. पण जर तिचं कुमारव्रत कायमचं असेल, तर इथे देवीच्या इतरही काही कुमारिका आहेत.

तासामेकाऽपि नो लभ्या किमु देवी स्वयं शुभा । याहि दूत त्वरन् मा ते किञ्चिदन्यद् भविष्यति ।। ९४.

त्यांपैकी एकही तुला मिळणार नाही, तर मग शुभ्र देवी स्वतः तर अजूनच नाही. जा, दूत, लवकर निघून जा; तुला यापुढे काहीच मिळणार नाही.

एवमुक्तो गतो दूतस्तावद् व्योम्नि महामुनिः । आयातो नारदस्तूर्णं नृत्यन्नुच्चैर्महातपाः ।। ९४.

असं ऐकून तो दूत निघून गेला. त्याच वेळी, आकाशातून मोठ्या वेगाने, नाचत आणि मोठं तप केल्यासारखा, नारद ऋषी तेथे आले.